Home > 93 > Joris Note

Joris Note

In afwachting (leesnotities, 1)

Er werden in Antwerpen door een op tilt geslagen achttienjarige een paar racistische moorden gepleegd, of juister: een paar waarschijnlijk, of zelfs maar wellicht, door racisme geïnspireerde moorden, mede door racisme geïnspireerde moorden, het onderzoek moet dat eigenlijk nog uitwijzen; en er is ook nog een racistische moord gepleegd die misschien geen moord was, wat valt er nog veel te onderzoeken en op te helderen. Maar geen tijd verloren, men organiseert een demonstratie tegen onverdraagzaamheid – het moet ophouden, we hebben er genoeg van. Anders dan gehoopt wordt het niet ‘de grootste betoging ooit’ in ‘de Scheldestad’, er dagen zowat 18.000 mensen op, dat valt toch nog goed mee want het weer was slecht. Men is gauw tevreden, ik vind dat het niet meevalt, iedereen is immers tegen onverdraagzaamheid? De nationale unanimiteit galmt uit alle radio’s en tv’s en gazetten, we zijn allemaal dezelfde juiste mening toegedaan.
Op zoek naar tegengif kom ik bij Ezra Pound terecht; in de eerste regel van het kwatrijn ‘Ité’ (uit Lustra, 1916) spreekt de dichter zijn gedichten toe: ‘Go, my songs, seek your praise from the young and from the intolerant’. De wereld waarin Pound toen leefde was nog niet bekeerd tot de jongerencultus, en jongeren waren nog niet per se conformistisch; vandaar dus the young, zo achterhaald, vergeef het hem. Maar the intolerant, hoe durft hij! Niet verbazend dat hij naderhand het fascisme ging aanhangen!
De tweede regel verheldert de eerste: ‘Move among the lovers of perfection alone.’ De onverdraagzame verdraagt geen onvolmaaktheid. Hij legt zich dus niet neer bij wantoestanden, onderdrukking, kruiperij, kuiperij, amusement, conventie, schijnheiligheid, leugens, gezever, afkeer van het denken... De onverdraagzame verdraagt de onvolmaaktheid niet in zoverre die gemakzuchtig is.

Andere verzen uit dezelfde periode brengen nog meer duidelijkheid. ‘Reflection and Advice’ richt zich ironisch tot de vleiers, de smooth flatterers, een soort die radicaal tegenover de onverdraagzamen staat: ‘Say there are no oppressions, [...] / Say that art is well served by the ignorant pretenders, [...] / Praise them that are praised by the many: / You will not lack your reward.’ En in ‘Salvationists’:

     Come, my songs, let us speak of perfection –
     We shall get ourselves rather disliked.
     [...] Come, my songs,
     Let us take arms against this sea of stupidities –
     [...] And against this sea of vulgarities

Een onverdraagzaam te wapen, geweld, oeioei.
     Maar toch, had dat meteen gezegd, meneertje!, ‘(in)tolerantie’ heeft bij Pound blijkbaar een heel andere betekenis dan de gewone, geen probleem dus, dit heeft niets te maken met onze humane overtuigingen!
     Niet zo zeker. Pounds intolerantie verdraagt het gedachteloze gekwebbel niet, de al te goedkope consensus. En daaronder valt vandaag zeker ook het spotgoedkope, vanzelfsprekende anti-racisme, dat gedeeld wordt door bijna allen, te beginnen bij alle politici van ‘de democratische partijen’. (Wat is democratie precies, wat is tolerantie, wat is racisme, wat is een racistische moord, wat is een racistisch geïnspireerde moord? En wat moet ik met anti-racisten die tegelijk de hongerstakende asielzoekers als schandelijke chanteurs bestempelen?)
     De Vlaamse christen-democraten hielden in juni 2006 hun ‘gezinsdag’, in een pretpark, ze zijn altijd al pretfiguren geweest. Bij die gelegenheid zei hun voorzitter: Er wordt nu overal gezegd dat er meer verdraagzaamheid en respect nodig is in de samenleving, wel, daarom moet we meer investeren in gezin en opvoeding, en daarom moet er in de eerste maand van het schooljaar een dertiende maand kinderbijslag uitbetaald worden. Ter wille van de tolerantie een verhoging van de kinderbijslag, ik zou er zelf nooit op komen. Ik kan het moeilijk verdragen. Let us take arms.

De Antwerpse moorden vonden plaats enkele weken na een andere moord: in het Brusselse Centraal Station werd een jongen doodgestoken omdat hij zijn mp3-speler niet wilde afgeven aan twee afpersers. (Zonder veel grond gingen onze haastige anti-racisten ervan uit dat de minderjarige daders Noord-Afrikanen waren, maar het bleken Polen.) De journalisten zorgden voor een enorme hype, want stel je voor, als het nu nog op de markt van een boerengat als pakweg Overpelt gebeurd was, maar in het CS van Brussel, daar komen wij zelf ook wel eens, je houdt het niet voor mogelijk! De precieze toedracht is, alweer, nog lang niet opgehelderd, de media stonden niet stil bij het abnormale van het feit – hoeveel jonge boefjes willen ook mensen doden, met zo’n tien messteken dan nog? Ze stonden dus ook niet stil bij het incidentele karakter, integendeel: ze deden alsof dit soort dingen voortdurend gebeurt in België. Ook in dit geval volgde er dus een ‘stille mars’, met de strekking dat het eindelijk eens moest ophouden, dat het afgelopen moest zijn.
     Waarmee moet het afgelopen zijn? Met ‘zinloos geweld’, zeggen ze. Wanneer ze herhalen dat de jongen vermoord is ‘voor zijn mp3-speler’ bedoelen ze dus: voor bijna niets, zomaar, zonder zin. Maar zinloos, zinloos, laten we even aannemen dat het de daders inderdaad alleen om dat voorwerp te doen was – zinloos? Helemaal niet, niet zinlozer dan het ‘racistische’ geweld.
     De Antwerpse moorden worden gerelateerd aan een negatief maatschappelijk verschijnsel op de achtergrond: racisme, intolerantie, extreem-rechts... De Brusselse moord daarentegen heet zinloos omdat ze aan geen andere verschijnselen te relateren valt dan aan ander geweld, ‘het toenemend geweld in de samenleving’; maar dat is onjuist: die moord valt te verbinden met een achtergrondverschijnsel dat zeer veel ruimer verspreid is dan racisme, namelijk hebzucht. De maatschappij is op bezitten gericht, ze stimuleert het bezitten voortdurend met alle mogelijke middelen, en de jongere die geen mp3-speler heeft, is eigenlijk een niemand. Onze liberale premier zei na de Antwerpse moorden: zo zie je maar waar het extreem-rechtse gedachtegoed toe leidt; na de Brusselse moord zei hij niet: zo zie je maar waar het kapitalistische gedachtegoed toe leidt.
     Onze algemene bezittersmentaliteit is evengoed een voedingsbodem voor geweld als een racistenmentaliteit; weinig hebzuchtigen gaan werkelijk tot geweld over, maar dat geldt ook voor racisten. Jamaar, zeggen ze, er is toch een essentieel verschil tussen rechtmatig en onrechtmatig bezit. Echt? Hoe essentieel is dat verschil, hoe hermetisch is de afsluiting?
     In Lucas 12:13-21 treedt een man op wiens broer zich onrechtmatig de hele erfenis heeft toegeëigend en die aan Jezus om hulp vraagt. Jezus weigert echter te bemiddelen of te oordelen, en waarschuwt: ‘Pas op, hoed je voor iedere vorm van hebzucht’. Daarna vertelt Jezus over een rijke man wiens land zoveel had opgebracht dat hij geen ruimte meer had voor zijn voorraden; hij besliste dus om grotere schuren te bouwen, dan zou hij nog lang van zijn goederen kunnen genieten. ‘Maar God zei tegen hem: “Dwaas, nog deze nacht zal je leven van je worden teruggevorderd. Voor wie zijn dan de schatten die je hebt opgeslagen?”.’
     In zijn preken 107 en 107a becommentarieert Augustinus die tekst. Hij laat er geen twijfel over wat iedere vorm van hebzucht betekent: het gaat ook om je eigen bezit, ‘Niet alleen degene die andermans bezit rooft is hebzuchtig, nee, ook de mens die begerig zijn bezit bewaakt is hebzuchtig.’ Die mens zal misschien bereid zijn een misdrijf te plegen - bijvoorbeeld een vals getuigenis afleggen - als ze hem ermee bedreigen om anders zijn bezit af te pakken; en ik denk niet dat Augustinus veel begrip zou hebben voor juweliers die overvallers doodschieten. Niet het bezit is volgens hem verkeerd maar wel het zich eraan vastklampen, het eraan vastzitten, de gehechtheid eraan - het houden van het bezit. Augustinus vindt zelfs gehechtheid aan het leven een vorm van hebzucht. Wat de rijke man met gebrek aan ruimte betreft, die wordt sarcastisch aangepakt: ‘Hij kon het nergens opslaan! Waar waren de armen dan?’ Kreun niet over de last van uw rijkdom, ‘Denk aan de hongerigen, daar ligt uw opslagruimte.’ Uiteraard staat bij Augustinus dit alles in een godsdienstig perspectief; in plaats van aardse rijkdom te willen hebben, moet je een rijke ziel willen bezitten, de hemel, het eeuwige leven, God. O wereldvreemde kerkvader, o schrijnend tekort aan realisme. Wijsheden voor de kerk, niet voor het leven.
     In het derde boek van Ovidius’ Metamorphosen vertelt de schipper Acoetes hoe zijn mannen op het eiland Chios een beeldschone jongen gevangengenomen hadden en hem als slaaf wilden gaan verkopen. Acoetes heeft echter door dat dit geen gewone jongen is, en verzet zich:

     [...] aan kleding, uiterlijk en houding,
     aan alles zie ik dat hij meer dan menselijk moet zijn.
     Dat merkend zeg ik tot mijn vrienden: “Welke god dat lichaam
     Bewoont – ik weet het niet, maar in dat lichaam woont een god!

Maar ze willen niet horen of zien: ‘zozeer maakt hebzucht blind!’ En dan gebeuren er wonderen: het schip beweegt niet meer en raakt met klimop overgroeid, de mannen veranderen in dolfijnen; en de jongen maakt zich zichtbaar als Bacchus, met krans en staf, en met gedaanten van katachtige roofdieren. Hebzucht maakte het onmogelijk om een god te herkennen, om het goddelijke in een mens te zien. Of: hebzucht en godsvrucht gaan niet samen. Dat is de overeenkomst met Augustinus.
Pound heeft het verhaal van Acoetes prachtig verwerkt in zijn Canto II; met de beklagenswaardige matrozen, ‘Mad for a little slave money’, verschijnt voor het eerst in The Cantos het thema van de hebzucht. William Cookson: ‘De zeelui worden vernietigd omdat [de hebzucht] hen blind gemaakt heeft voor de levende kracht van de natuur. Dit conflict tussen de luister van het universum [...] en degenen die het exploiteren uit geldlust behoort tot de kern van The Cantos.’ Dionysus/Bacchus is niet alleen de wijngod, ‘zijn domein is [...] niet alleen het vloeibare vuur in de druif, maar het sap dat opstuwt in de jonge boom, het bloed dat bonst in de aders van een jong dier, alle mysterieuze en oncontroleerbare getijden die ebben en opkomen in het leven van de natuur’ (E.R. Dodds, geciteerd door Cookson). In Hugh Selwyn Mauberley (1920) ziet Pound het feit dat Dionysus door Christus is opgevolgd als een teken van verval (vgl. Nietzsche). Maar het gaat bij Dionysus om nog veel meer dan natuurkrachten, om meer dan een min of meer gedateerd vitalisme; het gaat om wat ons doet uitstijgen boven onszelf en ons eigenbelang, om wat ons anders maakt.

(Mooie, heldere bladzijden over Dionysus/Bacchus als belichaming van de figuur van de Ander zijn te vinden bij Jean-Pierre Vernant; en ook bij Samuel IJsseling, die de aanwezigheid van het dionysische in de filosofie onderzoekt. Een vertaling van Canto II door Rein Bloem is opgenomen in H.C. ten Berges bundel met 15 Cantos; veel later publiceerde Ten Berge in Het vertrapte mysterie een eigen bewerking van de Acoetes-passage van Ovidius.)

Hebzucht nam bij Pound veelal de vorm aan van woeker, usura. Canto XLV noemt en laakt de effecten van de woeker - in negatieve zinnen, en in positieve zinnen die even negatief zijn. ‘Negatief’, bijvoorbeeld: kunst die onder het regime van usura niet tot stand kan komen; ‘positief’: usura als pest, als kanker, als roest. Allerlei vormen van kwaliteitsverlies komen uit usura voort, in kunst (een schilderij wordt gemaakt ‘to sell and sell quickly’) en in vakmanschap (‘It rusteth the craft and the craftsman’), met als resultaat bijvoorbeeld ook oneetbaar brood, ‘dry as paper’. Zielloos seriewerk komt in plaats van ambachtelijkheid.
Woeker staat tegenover productie, creatie, vruchtbaarheid, groei. (Canto LI: ‘Usury is against Nature’s increase.’) En dus is de woeker ‘CONTRA NATURAM’, ‘sin against nature’: in die formulering stelt Pound usura welbewust op één lijn met sodomie, zoals de kerk van Rome het hem had voorgedaan; zijn anti-christelijkheid is anti-protestants, niet anti-katholiek. Dus zegt Canto XLV ook:

     with usura
     hath no man an painted paradise on his church wall
     harpes et luz
     or where virgin receiveth message
     and halo projects from incision

Het geschilderde paradijs en de geschilderde boodschap aan Maria behoren tot de verloren kunst van middeleeuwen en renaissance. Heel concreet verwijst Pound naar de ‘Ballade pour prier Nostre Dame’ waarin François Villon zijn moeder laat spreken over de muur van haar parochiekerk, waarop onder meer een ‘Paradis paint’ met harpen en luiten te zien is.
     Kortom, andermaal, de woeker mag zowel anti-natuurlijk als anti-‘godsdienstig’ heten. Dat laatste wordt nog eens duidelijk in deze regel: ‘They have brought whores for Eleusis’. De Cantos kennen een belangrijke plaats toe aan Eleusinische mysteriën, waarin de natuurlijke cyclus van verdwijnend zaad en opgroeiend gewas gevierd werd; in dat ritueel speelde Dionysus een belangrijke bijrol (zie Canto LXXIX, en weer Vernant). De ‘hoeren voor Eleusis’ betekenen een ontheiliging.
     Canto LI herhaalt XLV en geeft nieuwe elementen. Pound beschrijft de kunst van het vliegvissen, iets waar kunde, toewijding en geduld bij te pas komen, en hij contrasteert het met de haast van de woekeraars (‘sell quickly’). Dat komt dan weer overeen met een uitspraak van zijn vriend Laurence Binyon die in LXXXVII wordt aangehaald: ‘Slowness is beauty.’ Kunst heeft traagheid nodig.
     (Maar wat is schoonheid? Misschien zou ik zelf bij de Cantos, en bij veel andere moderne kunst, niet van schoonheid spreken, ofwel van schoonheid die méér is dan schoonheid.)
     Helemaal aan het eind van zijn leven kwam de dichter in een korte notitie terug op usury: ‘I was out of focus, taking a symptom for a cause. The cause is AVARICE.’ Het gaat om hebzucht.

Mijn notities bij enkele regels uit de Cantos steunen niet op eigen kennis, ik verzamel ze uit diverse bronnen. Het riekt een beetje: gedichten die, door hun allusies, bijna alleen leesbaar zijn met behulp van een stapel commentaren, en dan nog.
Paul Claes en Mon Nys, in de inleiding bij hun vertaling van de Pisaanse Canto’s: ‘Het was er de auteur zeker niet om te doen zijn lezers raadsels op te dissen of voor gewilde duisterheden te plaatsen. Wanneer zijn gedichten toch zo obscuur lijken, komt het doordat hij de parate kennis van de gemiddelde lezer overschat. Voor hem sprak het vanzelf dat de “honnête homme” van heden de grote poëzie kent die in de loop van de tijden is geproduceerd [...], dat hij belangstelling heeft voor economie en politiek, dat hij de toppunten van de Europese beeldende kunst en architectuur weet te waarderen, dat hij niet onwetend is over de Oosterse, Griekse en Middeleeuwse wijsheid en religie, kortom dat hij een mens is aan wie niets menselijks vreemd is. [...] Voor [Pound] is citatenkunst geen pronken met andermans veren, maar een invitatie om ons cultureel blikveld en zo ook onze ervaring te verruimen.’ Claes en Nys relativeren ook hun eigen aantekeningen (140 bladzijden, bij nog geen 100 bladzijden poëzie!): die kunnen niet ‘in de plaats [...] komen van het concrete contact dat dit werk vraagt’; de lezer moet de allusies ‘in hun context’ terugzetten – ‘wie niet weet wie Odysseus is, moet zo gauw mogelijk de Odyssee lezen. Wie een plaatsnaam niet kan situeren, moet zelf de streek verkennen en er de sfeer van proeven.’

Bedenkingen, enerzijds:

Een onschuldige overschatting van onze parate kennis?
In een biografie van Pound verneem je dat hij in bepaalde periodes weinig anders deed dan lezen en excerperen met het oog op de Cantos, hij beschikte dus zélf niet altijd over die parate kennis. Geen bezwaar tegen dat voorbereidende lezen; Zola, weten we, documenteerde zich ook uitvoerig voor elk deel van zijn grote romancyclus. Het probleem bij Pound zit in de elliptische, ‘duistere’, manier om kennis te verwerken (en ook andere technieken maken het werk moeilijk). Ik geloof trouwens niet dat hij voor zijn Cantos dacht aan ‘de gemiddelde lezer’.
Een mens aan wie niets menselijks vreemd is? Ach. Hoeveel wiskunde en scheikunde en geneeskunde zit er in de Cantos? Hoeveel loodgieterij en kookkunst, hoeveel jazz en fotografie, en hoeveel liefde en tederheid? Ik wil maar zeggen dat ook Pound enorme ‘menselijke’ beperkingen had – allicht niet dezelfde als die van een willekeurige lezer, en zeker niet alleen op het vlak van eruditie.
Het concrete contact? Van de Cantos-lezer mag je verwachten dat hij de Odyssee gelezen heeft of wil lezen, maar moet hij ook Chinese karakters leren herkennen, moet hij de memoires van Amerikaanse presidenten lezen, om nog te zwijgen van de door Pound aangehangen economische theorie van C.H. Douglas? Misschien wil de lezer graag andere landen bereizen dan die waar Pound het over heeft. En zelfs als lezer heeft hij nog wat anders te doen dan Pound begrijpen, misschien wil hij zich ook verdiepen in Paul Celan en Jacques Lacan, om een paar andere Moeilijke Schrijvers te noemen.
Pounds allusiekunst bevat wel degelijk elementen van buitensluiting, exclusivisme, hooghartigheid. Maar, anderzijds, daarmee is de kous niet af:
Op een bescheiden schaal valt het concrete contact wel te realiseren. De monoloog van Acoetes in Canto II bracht me ertoe om de context bij Ovidius te gaan herlezen, het Villon-citaat deed me naar de ballade in kwestie grijpen – en ik vind dat heel plezierig. (Het blijft héél bescheiden: ik had die teksten ooit al gelezen én ze stonden in mijn boekenkast – meestal is dat niet het geval.)
Claes en Nys spreken van een invitatie tot verruiming van ons blikveld, dat is vandaag zinvoller dan ooit. De status van literaire deskundigheid is sterk gedaald (op zich een goede zaak), met als gevolg dat velen zich al belezen wanen als ze succesromans consumeren. En ja, sommigen van die velen mogen ook best met hardhandige hooghartigheid bejegend worden.
Zelf doe ik niets liever dan dingen opzoeken en aantekeningen raadplegen – een soort combinatie dus van lezen en studeren. (Ik ben verzót op verklarende noten.) Menigeen zal denken dat het bij echt lezen alleen gaat om indrukken die je ‘spontaan’ en ‘persoonlijk’ opdoet. Maar: 1) Bij élk boek, ook het allereenvoudigste, gebruik je voortdurend een bepaalde kennis over wereld en literatuur, ook zonder het te beseffen; waarom zou je dan geen bijkomende kennis mogen zoeken? En 2) Vaak hebben we de illusie dat we begrijpen, denken we ten onrechte dat we genoeg hebben aan wat we ‘vanzelf’ weten; en vaak bevestigen uitgevers ons in die luie houding: in ons taalgebied wordt Proust gedrukt en herdrukt en herdrukt zonder de geringste vorm van toelichting, wat een onzin.
Het belangrijkste concrete contact is het contact met de tekst zelf. De afschrikwekkende eerste indruk die je bij een Canto kunt hebben, neemt af door extra kennis te verwerven, maar vooral ook door te herlezen en weer te herlezen, en later nog eens; door aldus thuis te raken in de tekst zelfs al begrijp je hem niet helemaal, door in en met de tekst te leren leven, in en met zijn weerbarstigheden. En ook dit geldt voor andere, minder opzichtig erudiete auteurs: één keer Kafka lezen, of Ingeborg Bachmann... dat telt eigenlijk niet, dat volstaat niet om de tekst werkelijk iets voor je te laten betekenen. Herlezen is een vorm van slowness, snelle omgang met literatuur is een vorm van usura. En nog is de kous niet af, maar ik laat hem liggen.

De Spaanse dichter Luis Cernuda kruipt in zijn gedicht ‘Lázaro’ (uit Las nubes, 1937-1940) in de huid of juister in de stem van Lazarus, die door Jezus uit de dood werd opgewekt. Lazarus vertelt de feiten vanuit zijn eigen perspectief: hoe zijn lichaam wakker wordt en naar buiten moet; moet, want hij heeft echt geen zin, hij ervaart ‘de luiheid van de dood’, hij zoekt de duisternis die de schaamte wegwast.

     Ik voelde opnieuw de droom, de waanzin
     En de vergissing van in leven te zijn,
     Van dag in dag uit lijdend vlees te zijn.
     Maar hij had me geroepen
     En ik kon niet anders dan hem volgen.

(‘Sentí de nuevo el sueño, la locura / Y el error de estar vivo, / Siendo carne doliente día a día. / Pero él me había llamado / Y en mí no estaba ya sino seguirle.’)

In stilte loopt de verrezen Lazarus met de anderen mee, door een vreemde en lege wereld, naar het huis waar de haard met as is bedekt. Met de anderen gaat hij aan tafel, maar hij vindt het brood bitter, de vruchten zonder smaak, het water niet fris, de lichamen zonder verlangen, los cuerpos sin deseo. En Jezus (die niet genoemd wordt),

     Hij wist dat alles dood was
     In mij, dat ik een dode was
     Die tussen de doden liep.

(‘Él conocía que todo estaba muerto / En mí, que yo era un muerto / Andando entre los muertos.’)

Lazarus legt zijn hoofd op Zijn hand, ‘walgend van mijn lichaam en mijn ziel’, en vraagt in stilte kracht om het leven opnieuw te leiden en te dragen.

     Zo vroeg ik, huilend,
     Kracht om mijn onwetendheid berustend te verduren,
     En te werken, niet voor mijn leven of mijn geest.
     Maar voor een waarheid die ik ontwaarde in die ogen
     Op dit moment. Schoonheid is geduld.
     Ik weet dat de lelie op het veld,
     Na zijn nederige duisternis in zoveel nachten
     Van lang wachten onder de aarde,
     Met de groene stengel opwaarts naar de witte bloemkroon
     Op een dag uitbreekt in zegevierende luister.

(‘Así rogué, con lágrimas, / Fuerza de soportar mi ignorancia resignado, / Trabajando, no por mi vida ni mi espíritu. / Mas por una verdad en aquellos ojos entrevista / Ahora. La hermosura es paciencia. / Sé que el lirio del campo, / Tras de su humilde oscuridad en tantas noches / Con larga espera bajo tierra, / Del tallo verde erguido al la corola alba / Irrumpe un día en gloria triumfante.’)

Dit gedicht werd geschreven tijdens of kort na de Spaanse burgeroorlog, toen Cernuda zijn land al had verlaten en zich in Groot-Brittannië bevond. Het is dan ook gelezen als een uiting van de balling die ongewild een nieuw leven moet beginnen, op de koop toe een Andalusiër die leed onder het noordelijke klimaat. Maar het gaat ook over andere dingen, in de eerste plaats over dichterschap. Een veel later vers van Cernuda (‘La poesía’) spreekt de poëzie zelf aan en bericht hoe de jongen werd uitgekozen voor haar dienst: ‘Wat kon hij anders doen dan je volgen?’; als volwassene kreeg hij het wel eens moeilijk met dat dienstverband, wilde hij soms ‘voor zichzelf leven, tussen de mensen’ –

     Maar later, zonder jou straatarm,
     Gaf hij aan je stem die riep of aan de droom ervan
     Levendig in zijn slavernij het antwoord: ‘Meesteres.’

(‘Pero después, pobre sin ti de todo, / A tu voz que llamaba, o al sueño de ella, / Vivo en su servidumbre respondió: “Señora.”’)

Weer een onontkoombare roeping. En het leven voor zichzelf, ‘tussen de mensen’, is hetzelfde als het leven ‘tussen de doden’ in het Lazarus-gedicht. Zo vond ik nog een andere gelijkenis: in een vroeg prozagedicht wordt de ik getroffen door het voorbijgaan van een jongen in de menigte (Cernuda was homoseksueel) – het bloed trekt weg uit zijn aderen, en hij gaat door de stad zwerven, zonder richting, zonder gedachten, zonder gevoel in zijn lichaam. ‘Het leven drukte op mij als wroeging; ik wilde het van me af gooien. Maar dat was onmogelijk, want ik was dood en liep tussen de doden.’ De liefde en de poëzie bevrijden van de dagelijkse dood. En allebei behelzen ze de notie van altijd opnieuw beginnen, nieuwe geboorte. En dus van trouw.
     Het gaat niet om inspiraties die verder alles vanzelf doen lopen. Het gaat om waarheden waardoor je getroffen bent en waarmee je vervolgens aan het werk moet (trabajando) – maar dat werk is iets anders dan werk in het zweet des aanschijns, het zal geduldig wachten inhouden, met een flinke dosis passiviteit: La hermosura es paciencia, of Slowness is beauty. (En ook bij Cernuda is schoonheid méér dan mooi, hij zag de poëzie ethisch.) In de geloofsbelijdenis aan het eind van ‘Lázaro’ verwijst la liria del campo naar de evangelische leliën des velds, die zoals bekend niet hoeven te weven om hun meer dan salomonische luister te verwerven – hier is ook vertrouwen in het geding.
     Maar als het vers alleen over verzenschrijven handelde zou het me weinig doen.
     Laat ik het late gedicht ‘Peregrino’ (Pelgrim) nog aanhalen, dat alludeert op het beroemde Heureux qui, comme Ulysse van Joachim du Bellay. Terugkeren, zegt Cernuda, dat is iets voor wie moe geworden is, voor wie verlangt naar zijn huis, voor wie thuis verwacht wordt. Maar jij denkt niet aan terugkeren, jij wil vrij blijven doorgaan, Disponible por siempre, niemand zoekt je en niemand wacht op je:

     Blijf doorgaan, doorgaan en keer niet terug,
     Trouw tot het einde van de weg en van je leven,
     Voel niet het gemis van een makkelijker bestemming,
     Met je voeten op de niet eerder betreden grond,
     Je ogen gericht op het niet eerder geziene.

(‘Sigue, sigue adelante y no regreses, / Fiel hasta el fin del camino y to vida, / No eches de menos un destino más fácil, / Tus pies sobre la tierra antes no hollada, / Tus ojos frente a lo antes nunca visto.’)

Op een tentoonstelling: een ets van Rembrandt, ‘Abraham liefkoost Isaak’, een wonder. De zittende oude vader houdt het zoontje tegen zijn knieën. Het zoontje houdt een appel vast en lacht en trappelt van geluk, maar de vader kijkt ernstig, droevig, want hij weet dat hij straks dit kind moet doden, offeren, dit kind dat van niets weet en zich vol vertrouwen aan hem overgeeft. Achteraf bedenk ik dat ik zelf dat verband met het offer gelegd heb - wellicht heeft de Abraham van dit beeld zijn vreselijke opdracht nog niet gekregen, weet hij zelf nog van niets. En stellen de kunstenaars Isaak op het moment van het offer trouwens niet ouder voor, gewoonlijk?
Het wordt nog erger. Uit de catalogus, akelig boek, verneem ik dat de identificatie van de personages volstrekt onzeker is, het kan ook Jakob met Benjamin zijn, of misschien is de man niet eens de vader - gewoon een oude man met een kind in teder samenzijn, de rest is speculatie. Akelig boek! Voor mij blijft het Abraham met Isaak, kind onwetend en vader wetend, ze zitten hier even te rusten, onderweg naar het onheil.

Bibliografie

Aurelius Augustinus, Als korrels tussen kaf. Preken over teksten uit het Marcus- en Lucasevangelie, vert. J. Gehlen-Springorum e.a., Ambo, Amsterdam, 2002
H.C. ten Berge, Het vertrapte mysterie (2004), Athenaeum-Polak & Van Gennep, Amsterdam, 2006
Peter Brooker, A Student’s Guide to the Selected Poems of Ezra Pound, Faber and Faber, London, 1979
Luis Cernuda, La Realidad y el Deseo (1924-1962), Alianza, Madrid, 2000; Selected Poems, ed. en vert. Reginald Gibbons, met een essay van Octavio Paz, The Sheep Meadow Press, Riverdale-on-Hudson, 1999
William Cookson, A Guide to The Cantos of Ezra Pound, Anvil Press, London, 2001
Samuel IJsseling, Apollo, Dionysos, Aphrodite en de anderen, Boom, Amsterdam, 1994
Nieuwe Bijbelvertaling, 2004
Ovidius, Metamorphosen, vert. M. d’Hane-Scheltema, Athenaeum - Polak & Van Gennep, Amsterdam, 1993
Ezra Pound, The Cantos, New Directions, New York, 1996; 15 Cantos, ed. en vert. H.C. ten Berge, De Bezige Bij / Athenaeum - Polak & Van Gennep, Amsterdam, 1970; Mauberley en andere gedichten, ed. en vert. Paul Claes & Mon Nys, In de Knipscheer, Haarlem en Zuid, Gent, 1985; Personae. Collected Shorter Poems, Faber and Faber, London, 2001; De Pisaanse Canto’s, ed. en vert. Paul Claes & Mon Nys, Athenaeum – Polak & Van Gennep, Amsterdam 1985
Jean-Pierre Vernant, Mythe en religie in het oude Griekenland, vert. Ivo Gay, Ambo, Baarn, 1990

inhoudsopgave nr. 93

Een abonnement op de papieren versie van De Brakke hond kost slechts 32 euro. Klik hier voor een abonnement.

Nummer nabestellen? klik hier.

De Brakke Hond is geen tijdschrift voor hondenliefhebbers die zich interesseren voor hondenvoeding, hondenverzorging, puppies en hondenvakanties, het bevat 100% literatuur.

Schrijf u in op onze nieuwsbrief "Letters". Vul hier uw e-mailadres in: