Bone Deus! Karel De Sadeleer & Arne De Winde Geachte Brakke Hond-redactie,     Het drama-essay Bone Deus is het resultaat van een opdracht voor het vak 'Psychologische Literatuurstudie' dat wordt gedoceerd aan de KU-Leuven door Prof. Dirk De Geest en Anneleen Masschelein. De opdracht bestond erin per twee een essay te schrijven over de Franse semiotica en psychoanaliste, Julia Kristeva. De studenten waren vrij in de keuze van het specifieke onderwerp en in de vorm van de tekst. Ondergetekenden waren er al snel uit wat het specifieke onderwerp zou worden van hun essay, namelijk de [begijnen]mystiek en het Hooglied van Salomo. Snel onderzoek naar de aard van het Hooglied wees uit dat die bijbeltekst door vele interpretatoren wordt opgevat als een dramatische evocatie van het huwelijk tussen God en Zijn Kerk. Verder onderzoek naar primaire bronnen bracht aan het licht dat Bernardus van Clairvaux de lijm is tussen mystiek en Hooglied.     Vervolgens legden we de vorm van de tekst vast: het zou een toneelstuk worden dat de ideeën van Kristeva over mystiek, het Hooglied en Bernardus samenbrengt. Omdat het Hooglied is opgedeeld in acht hoofdstukken, namen wij die vorm over. De plot hebben we zo ontwikkeld dat wij op een voor ons overzichtelijke manier ons licht konden laten schijnen op de ideeën van Kristeva in verband met het gekozen onderwerp, die zij heeft neergeschreven in enkele van haar belangrijkste werken.     Het is noodzakelijk dat we er de nadruk op leggen dat deze tekst zich bevindt op het grensgebied tussen het puur literaire en het rein wetenschappelijke. Fictionaliteit en waarheidsgetrouwheid haken met de vingers in elkaar. Zo is bijvoorbeeld het personage van Bernardus gebaseerd op de historische mysticus en kerkvader, Bernardus van Clairvaux, maar zijn relevante eigenschappen zijn natuurlijk uitvergroot ten dienste van de tekst.     De voltooiing van het werk schonk ons veel voldoening, en of de quotering navenant het werk zou zijn, werd bijna irrelevant - bij wijze van spreken. Tijdens de mondelinge evaluatie van ons essay waren beide docenten echter zo lovend dat zij ons hebben aangeraden het werkstuk te publiceren, wat wij terdege overwogen hebben en uiteindelijk ook besloten te doen. De tekst zoals u die ontvangen hebt is dezelfde als die welke onze docenten geëvalueerd hebben, met dien verstande dat wij enkele minieme verbeteringen hebben aangebracht die ons inziens de tekst ten goede kwamen. Voor de in het originele werk aanwezige begeleidende illustraties wordt in de voetnoten verwezen naar de websites waar ze te bekijken zijn.   Bone Deus! Een toneelstuk in 8 bedrijven Was u maar mijn broeder, gevoed aan de borsten van mijn moeder! Dan kon ik u kussen als ik u op straat ontmoette en niemand zou er aanstoot aan nemen. Hooglied 8,1         CHRISTUS AAN HET KRUIS O Man van Smarten met de doornenkroon! O bleek, bebloed gelaat, dat in den nacht Gloeit als een groote, bleeke vlam, wat macht Van eind'loos lijden maakt Uw beeld zoo schoon! - Glanzende Liefde in eenen damp van hoon - Wat zijn Uw lippen stil - hoe zonder klacht Staart ge af van 't kruis - hoe lacht gij soms zoo zacht - God van Mysterie! Gods bemindste Zoon! O Vlam van passie in dit koud heelal, Schoonheid van smarten op deez' donkere aard! Wonder van liefde, dat geen sterfling weet! - Ai mij! ik hoor aldoor den droeven val Der dropp'len bloeds - en tot den morgen staart Hij me aan met groote liefde en eind'loos leed... Albert Verwey Hoofdstuk 1 Toneel donker. Plotseling spot op knielende begijn. Tegen achterwand wordt een schilderij van Maria door Piero della Francesca [1470]1 geprojecteerd. Daarnaast worden verschillende evocaties van de smarten van haar lijdende Zoon geprojecteerd2, die elkaar steeds sneller opeenvolgen naarmate de begijn haar climax nadert. Zij bevindt zich in contemplatie en ervaart daarbij heftige lichamelijke reacties, die begeleid worden door trommelvliestergend gekreun. Wanneer zij de climax lijkt te bereiken, valt het licht echter uit en onmiddellijk daarop kan men haar horen schreeuwen: 'Bernardus, blijf van me af!' De lichten op de scène gaan aan en een horizontale, op ongeveer 3m hoogte zwevende balk3 waaraan een touwladder bengelt, wordt zichtbaar. Een aantal figuren die op de balk zitten, waaronder de heilige Thomas, de heilige Paulus en een knappe jonge vrouw, Julia, zijn merkbaar opgeschrikt door het geschreeuw van de begijn. De ganse groep vormt het koor, waarbij Julia4een soort van voorzangerpositie inneemt. Julia: [wrijft zich de slaap uit de ogen] Broeders, kennelijk houdt het geweld nooit op. We zijn net oorgetuigen geweest van een zaak die nogal wat voeten in de aarde heeft. Ik stel voor dat we niet te lang talmen en onmiddellijk overgaan tot de orde van de dag, namelijk de behandeling van de gebeurtenissen van daarnet, evenwel na een korte introductie die ons moet helpen om op een rechtvaardige en correcte manier een oordeel te vellen over wat hier gaande lijkt te zijn. Reeds lange tijd observeer ik het reilen en zeilen in het dichtstbijzijnde begijnhof. Mijn aandacht is daarbij meestal toegespitst op de extatische ervaringen die de bewoonsters van het begijnhof - vaak onder begeleiding van helse pijnen - meemaken of ondergaan en welke zij zelf mystieke ervaringen noemen. Van hier uit gezien is er op het eerste gezicht niets anders aan de hand dan dat zij zich lichamelijk overspoeld weten door hun eigen zinnebeeldige voorstellingen. Het voorval van daarnet maakt echter duidelijk dat wij enige terughoudendheid mogen hanteren ten aanzien van wat de begijnen er zelf over vertellen.     Ten einde geen overhaaste conclusies te trekken, geef ik hier eerst een beeld van waar het om draait. Welnu, ietwat oneerbiedig zou ik de begijnen rare schepselen willen noemen, omdat de meeste onder hen de eigenaardige eigenschap bezitten twee compleet tegenovergestelde wezensuitdrukkingen te kennen. Zij zijn immers allemaal bijna identiek aan elkaar, getuige hun eendrachtige kledij. Van onder de sluier lijkt elk begijnengezicht hetzelfde te zijn; ze vormen een zwerm van ongedifferentieerde lichamen. De sereniteit te zien op hun gelaat is genoeg om hen over dezelfde kam te scheren. Tegelijkertijd zijn ze allen evenwel hun eigen ik; ze hebben allen een verschillende reden om zich in het begijnenleven te schikken en hun attitude wordt bij nader inzien niet helemaal versluierd door de sluiers die zij dragen. Ik heb er bij mijn langdurige observatie opgemerkt van verschillende ingesteldheid en van verschillend voorkomen. Verdorven vastberadenheid, verschrikte brutaliteit, onnozele frisheid, sprankelende en lieftallige ironie, kinderlijke melancholie, alles heb ik gezien. Vaak was ik ook in staat om hen te vergelijken met gezichten of verschijningen uit mijn eigen omgeving.     [zucht even, haalt diep adem, kijkt hen allen doordringend aan] En dan, vrienden, die geestelijke prediker, Bernard de Fontaines [op dat moment worden een zestal afbeeldingen van de man in kwestie geprojecteerd]5, de grondlegger van de cisterciënzer mystiek, inspiratiebron van de begijnen. Hij is toch een oude bekende van jullie, Paulus en Thomas? Paulus: Zwijg mij ervan, die oproerkraaier met zijn kruistochten. Hij richtte zich tot het hele christelijke Westen om het Heilige Land te bevrijden van die monsterlijk moorddadige moslims. Het werd echter een totaal fiasco! Als asceet en mysticus zag hij er desondanks geen been in zich te mengen in politieke en binnenkerkelijke conflicten. Wee degene die hem daarbij voor de voeten liep! Dan ontpopte de heilige zich als een rancuneus man. Thomas: Heilige, ja, heilige ... Patroon van bijen, imkers, Gibraltar, kaarsenmakers, Queens College Cambridge, wassmelters, Cisterciënzers, stervensuur. Patroon tegen kinderziekten, noodweer, onweer, dierepidemieën en, last but not least, bezetenheid. Paulus: Bezeten ... zeker. Hij was zo passioneel dat hij om zichzelf te temmen zwaardere maatregelen dan de Benedictijnse kloosterregels nodig achtte. Op zevenentwintig jaar was zijn gezondheid al geknakt. Op latere leeftijd kreeg hij dan ook spijt van zijn ongezonde ascetisme. Thomas: Migraine, braakneigingen, maagpijnen... Besef van een niet voorbij te streven aanwezigheid van een rest van de dood in het lichaam. Paulus: Ter illustratie van zijn religieuze ijver: toen hij op twintigjarige leeftijd toetrad tot het klooster, trok hij al een dertigtal familieleden mee en op het einde van zijn carrière had hij in de Vallei van Absint, later de Klare Vallei genoemd, als abt leiding over zevenhonderd monniken! Thomas: Hij was dan ook gesterkt door de melk van de Moeder Gods. [grijnst en de anderen proesten het uit als ze hem zien grijnzen] Julia: [vermanend] Stil nu, er is iets op til daar beneden!   Hoofdstuk 2 [Op het podium staat het ganse begijnhof verzameld. Alle begijnen staan rond een vertelster geschaard, genaamd Roswitha6.] Roswitha: [duidelijk, alsof ze een weldoordachte preek7 houdt] Vriendinnen, het leek vanmorgen een voorname dag te worden; mijn wandeling in de leliëntuin schonk mij een welkome genoeg-doening na de lange periode van innerlijke verscheuring. Mijn hart voelde een opluchting die het nauwelijks herkende, maar die het tegelijk naar andere ervaringen deed haken. Het duurde werkelijk niet zo lang eer ik dat heftige verlangen weer ervoer, waarbij ik overvallen werd door een waanzinnige verbijstering. Mijn Geliefde openbaarde zich weer, doch ik voelde mij niet helemaal klaar om Zijn vervoering te anticiperen. Ik werd me er evenwel van bewust dat het liefdesverlangen zo geweldig en smartelijk tekeer ging in mij dat mijn ledematen stuk voor stuk leken te zullen breken en dat al mijn zenuwen buitengewoon gespannen waren. [Haar vriendinnen bekijken haar met verbaasde blik, sommigen hebben het moeilijk hun verbijstering binnen de perken te houden; daarop reageert de spreekster.] Mijn woorden mogen jullie dan wel vreemd of buitenmenselijk lijken, waarvoor ik mij terdege wil excuseren, maar ik ben mij dan ook ten zeerste bewust van de beperkingen die woorden mij opleggen in het beschrijven van wat mij daarnet overkwam. Ik schiet zeker tekort in een woordelijke weergave van wat er moet gebeurd zijn, maar ik doe mijn best om mijn gewaarwordingen op een verstaanbare manier weer te geven. De helse pijnen en hemelse extase mogen geen abstracte begrippen blijven voor jullie, die minder ervaren zijn in deze materie. Daarom gebruik ik beelden die jullie gruwelijk kunnen voorkomen en die geweld doen aan de waarheid, maar niets is minder waar: mijn hunkering was deze keer des te heviger en ik heb elke terughoudendheid terzijde geschoven. [Enkele begijnen schudden meewarig het hoofd; zij volgen het discours van de sprekende begijn schijnbaar niet meer, terwijl de spreekster nu doorgaat op haar elan.] Terwijl ik namelijk het pad door de tuin volgde, verscheen mij daar plotseling ons aller Moedermaagd, in vol ornaat. Haar verschijning riep tezelfdertijd een hunkering op naar de Eenmaking met haar Zoon, aan wie zij Onbevlekt Ontvangen het leven schonk. Ik verlangde Hem te verlichten, mijn gemoed af te stemmen op het Zijne, Zijn mensheid te verenigen met de mijne teneinde Hem te behagen en Hem voldoening te schenken. Ik knielde neer voor de verschijning van de Moedermaagd, op het moment dat het verlangen zich het krachtigste deed gelden en ging daarbij gebukt onder de passie, de smarten en de pijnen die de mensgeworden Heer zelf heeft moeten verdragen. Een overweldigende weelde aan smarten en aan vervoeringen sloeg en zalfde me. Ik kreeg het moeilijk te verduren: mijn geest [hier luistert elk van de begijnen met volle aandacht] spande zich in om Zijn komst op te vangen en mijn ziel leek zich te verheugen in de nakende Unio, waarbij mijn gestel het nog zwaarder te verduren kreeg. Geweldige pijnscheuten doorschoten mijn lichaam. Mijn leden begonnen zwaarder te wegen, ik kreeg het moeilijk, moest gaan liggen van de pijn en van het verlangen. Ik bleef trachten om me rechtop te houden om de Heer waardig te ontvangen, doch het geweld van de liefdevolle eenwording drukte me neer op de grond. Uiteindelijk, toen mij alles zwart werd voor de ogen, werd ik gewaar hoe ik werd doordrongen van de aanwezigheid van mijn Geliefde - althans, dat dacht ik. Het was wel al eerder gebeurd dat Zijn aanwezigheid zich zo snel en schijnbaar werelds manifesteerde, maar nooit tevoren was de voorbereidende smart bij mij zo hevig geweest. Het daagde me echter dat er iets anders aan de hand was dan een Eenwording met de Godenzoon. Hevige pijnen vergezelden mijn terugkeer naar de geheel fysieke toestand en ik bemerkte hoe Bernardus, de gluiperd, gretig en dankbaar gebruik probeerde te maken van de afwezigheid van mijn ziel. Verschrikt en hevig verontwaardigd wrikte ik me los uit zijn stevige omhelzing en maakte me uit de voeten, waarbij ik nog de aardse tegenwoordigheid van geest had om mij hierheen te begeven, bij jullie, mijn vriendinnen en zusters. Hildegard: [heeft blijkbaar toch niet zo goed begrepen waar het hier om draait] Zuster Roswitha, hoe zit dat dan met de verschijning van Maria? Roswitha: Lieve vriendin, als zo vaak was zij de aanleiding tot mijn heftige mystieke ervaring, die deze keer smadelijk werd verstoord door die vuillak van een Bernardus, behept met een onstilbaar lichamelijk verlangen. Theresa: Prietpraat. Iemand die zichzelf niet kan intomen of niet via meditatie tot de bewuste eenmaking kan komen, moet anderen niet komen begeesteren. Roswitha, het spijt me, maar ik kan Bernardus wel enigszins volgen in zijn denkwijze: vlees en bloed dat zich gedraagt als vlees en bloed heeft hetzelfde effect op een man als een rode lap op een stier. Een begijn die haar spirituele verlangens op een wereldse manier uitdrukt zal nooit een zelfde, innige eenwording meemaken als begijnen die de opperste concentratie en meditatie - en pas op, ik zeg niet: het bidden, dat is immers iets helemaal anders - serieus beoefenen. [Daarop ontsteken de begijnen in een chaotisch en verwarrend gekibbel, waardoor het antwoord van Roswitha niet te verstaan is. Het mag duidelijk zijn dat er twee of meerdere kampen gevormd worden. In de nok van de scène wordt de belichting op dat ogenblik evenwel op de dwarsbalk gericht. Zwijgzaam beziet het bonte allegaartje het gebeuren dat zich op de planken afspeelt. Na een tijdje heft het koor echter een lied aan, meerbepaald het Drievuldigheidslied8, dat het rumoer eerst slechts met moeite overstijgt, doch al snel kan het Koor het zingen tot een aangenaam volume terugbrengen. Het gesprek van de begijnen wordt voortgezet, maar nu voor de toeschouwer onverstaanbaar. Na het Drievuldigheidslied neemt de voorzanger van het Koor, Julia, het woord en daarbij richt ze zich tot de andere koorleden.] Julia: Zie, confraters, wat daar beneden plaatsvindt kan als symptomatisch gelden voor de mystieke beleving zoals ik ze heb waargenomen en de mondelinge weergave daarvan. [Koor herneemt deel van DVL, namelijk 'Alles, elk niet / moet overschreden worden. / Laat plaats, laat tijd, / laat ook de beelden' terwijl Julia haar betoog voortzet en wel zo dat beiden verstaanbaar blijven.] Er mag geen twijfel over bestaan dat elke begijn haar eigen mystieke ervaring kent. Net zoals zij allemaal in hun oppervlakkig identieke verschijning geen verschillen vertonen en in hun gelaatsuitdrukking en ingesteldheid wel degelijk van elkaar verschillen, welnu, zo is ook de mystieke ervaring bij geen van hen gelijk. Ik kan voorbeelden geven van begijnen die zich helemaal in zichzelf keerden, in een microscopische kruistocht afdaalden tot in alle plooien en holten van hun lichaam. Anderen cultiveerden zelfs tot in het depressieve toe hun mystieke ervaring. Een andere werd doodziek en braakte zich soms de ziel uit het lijf, figuurlijk dan. Die van daarnet vindt er blijkbaar genot in zich te kronkelen naar de gewaarwordingen van haar lichaam. Paulus: Misschien kan ik daar wel enige verlichting brengen, lieve Julia. Wellicht heb je al gehoord van de agape... Julia: Is dat niet het godsgeschenk of het liefdegebod? Paulus: Jawel, spijkers met koppen... De gelovige wordt liefgehad door de Heer zonder dat daar enige kwalificaties aan te pas komen. God schenkt immers zijn liefde aan elkeen, zondaar of niet. Zoals Johannes het zo treffend uitdrukt: 'Wij hebben lief, omdat Hij ons eerst heeft liefgehad'9. De liefde werd fundamenteel uitgedrukt in het offer dat hij bracht, namelijk zijn Zoon. Uiteindelijk zou het zijn bedoeling zijn om iedereen aan te sporen de gekregen liefde te verspreiden in de naastenliefde... [Hier krijgt Paulus uitdrukkelijk de aandacht van Thomas, die tot dan toe vooral met zichzelf en zijn voorkomen bezig was geweest.] Julia: Wacht even...het offer is een aansporing tot liefde? Is dat geen masochistische dwaasheid, heiligschennis, het einde van de godde-lijke in de zin van het onaanraakbare? Klinkt weinig geloofwaardig, beste Paulus. Paulus: Toch wel lieve, het offer was namelijk slechts tijdelijk: het lichaam, of vlees en bloed zoals die brave, doch strenge Theresa het noemt, wordt gestorven. Niet vergeten ook dat Christus herrezen is. Julia: Dus de Heer heeft zijn Zoon met een verrijzenis beloond voor de passie en smarten die hij hem eerst heeft laten doorstaan? Paulus: Ter meerdere eer en glorie van de mens zelf. Kijk, Christus is een hypostase, wat betekent dat God niet alleen Zijn Zoon, maar ook Zichzelf ter dood heeft gebracht om daarna te verrijzen. In de dood en het lijden van het lichamelijke wezen moet duidelijk worden dat er een beloning ligt voor het psychologische - en dus niet louter lichamelijke - wezen. Na de verrijzenis vindt de gelovige zijn lichaam terug in volledig geïdealiseerde staat. De 'oude mens' wordt als het ware medegekruisigd, omdat aan het lichaam der zonde zijn kracht wordt ontnomen. Het verlies is dus tegelijkertijd totaal en nietig. [Lichtelijk geamuseerd kijkt Paulus toe hoe Julia heel even twijfelt en plotseling de ingeving savoureert die hij haar als een ontbijt op bed heeft aangeboden. Ze ratelt haar ontdekking af; ondertussen zingt de rest van het koor drie regels van het DVL: 'verlies ik mij, / vind ik Jou, / Bovenwezenlijk Goed!'] Julia: Natuurlijk! God wordt homoloog aan de mens. De identificatie is compleet doordat ook de mens zich analoog kan voelen aan God, het streven naar vereniging met het ideaal krijgt zijn ultieme vervulling in de agape van het kruis van Christus, en de gelovige, om zich helemaal één te voelen met de Geliefde, moet hetzelfde lijden ondergaan. Elk lijden dat tot de dood gaat is slechts een bewijs van liefde. Geniaal, Paulus. Thomas: Ik zou nog verder gaan, Julia. Niet alleen moet een gelovige zich kunnen identificeren met God, hij moet ook eerst een volledige identificatie met zichzelf kunnen tot stand brengen. Julia: Dus zichzelf graag zien? Thomas: Meer nog, dat is de ultieme basis van de liefde voor anderen. Zie je, er schuilt heel wat goedheid in het liefhebben. De liefde voor het eigen is een deelname aan het ontologisch goede. Omdat het zijn goed is, houdt iedereen eraan vast. Het zijn is goed en dus begerenswaardig, of met andere woorden: Ik ben, dat wil zeggen ik ben goed, dus ik heb me lief. Paulus: Dat is heel eenvoudig uit te leggen. De liefde komt oorspronkelijk van God. Hij schenkt die zonder de verwachting van enige tegenprestatie, waardoor de mens zich het gelukkige object weet van een onvoorwaardelijke liefde. In het geval van de extatische begijn komt het erop neer dat zij door de ontvangen liefde zichzelf kon opladen om liefde weer te geven. Thomas: Zonder eigenliefde kan de liefde van God niet gevoeld of gedacht worden, zodat men zonder eigenliefde dus ook geen liefde aan anderen kan geven. Julia: Door zich open te stellen voor de goedheid van de Heer is de gelovige - en bij uitbreiding elke mens - dus in staat zich open te stellen voor zijn eigen goedheid. En die goedheid maakt het uiteindelijk mogelijk voor anderen te zorgen. Met een laatste draai aan jullie argumenten komen we dus uit bij de centrale idee achter het begijnenwezen: zorg voor anderen. Misschien dat die formulering teveel lijkt op de caritas - verzwakking van de agape - die de christelijke kerk geïnstitutionaliseerd heeftàmaar ik bedoel ermee dat de begijnen door zich te concentreren op de ontvankelijkheid voor de Heer, voor de Bron van alle liefde, in staat worden gesteld de smarten van anderen op te vangen. Die mystieke extase van de begijn van een paar ogenblikken geleden geeft haar de kans gedienstig te zijn ten opzichte van elkeen die zorg of hulp nodig zou blijken te hebben. Paulus: Precies. Maar let nu even op wat daar beneden gebeurt; hier kunnen we plezier aan beleven.   Hoofdstuk 3 [Bernardus betreedt de kapel, die is volgestouwd met zijn kloosterbroeders, voor zijn dagelijkse preek.10 Hij merkt een broeder op die in een hoek van de kapel op de grond zit en een heftig wiegende beweging maakt. Bernardus gaat naar hem toe.] Bernardus: Wat scheelt er, Broeder Pius? Pius: [reageert niet en stamelt voor zich uit] Wij, zonen van de Kerk, kunnen die vreselijke verwondingen, die onze moeder toegebracht zijn ... de manier waarop ze veracht en vertrappeld wordt niet over het hoofd zien. Tot de dood, als het moet, zullen wij vechten.11 [steeds weer herhalend]Vreselijk, verwond, veracht, vertrappeld, vecht ... Bernardus: [duidelijk aangeslagen als hij zijn eigen woorden herkent, bestijgt hij het spreekgestoelte en richt zich tot zijn broeders] Broeders, broeders, vandaag wil ik, samen met jullie, een lezing van het 'Lied der Liederen' ondernemen, en meer bepaald van de eerste regel 'Hij kusse mij met een kus van zijn mond'. Het lied, dat door zijn uitzonderlijke waardigheid en zoetheid alle andere in kwaliteit overtreft. Dit lied zingen of horen komt echter niet toe aan kinderlijke zielen, slachtoffers van overmatige eigenliefde [Thomas fluit Bernardus vanuit het koor uit] of onreinen, die het vlees nog niet getemd hebben, en de praal en de last van de wereld nog niet versmaad hebben, want: 'Zij die leven volgens het vlees, zinnen op wat het vlees wil. Die geleid worden door de Geest, zinnen op dingen van de Geest' 12 [ondertussen klinkt er een algemeen spottend gelach vanuit de hoogte]     Nu, wat is dat voor een zo plotselinge aanhef: 'Hij kusse mij met een kus van zijn mond' en waarom zegt de Bruid niet 'Hij kusse me met zijn mond'?13 En waarom wil ze zo uitdrukkelijk gekust worden met de mond en nog wel met zijn eigen mond, alsof mensen die elkaar kussen de gewoonte hebben het anders te doen dan met de mond of het doen met de mond van iemand anders? Het is duidelijk nodig iets te laten voorafgaan aan deze vreemde woorden van de naar God dorstende ziel. Dat zal ons inlichten over de verschillende fasen van ons geestelijk leven.     Veronderstellen we dat de gezellen van de bruidegom, de heilige engelen, die zich steeds onder de mensen mengen, de bruid een bezoek brengen en haar wat mokkend aantreffen. Ze vragen haar dus: 'Hoe komt het, dat je er bedroefder uitziet dan anders? Toen je afkerig achter je minnaars aanliep, met wie het je slecht afging, en je eindelijk wel gedwongen was terug te keren tot je eerste man, toen heb je toch zeker onder veel gebed en tranen erop aangedrongen om tenminste zijn voeten te mogen aanraken? Je wierp je bevend ter aarde, omhelsde zijn voeten, verzoende ze met kussen, besproeide ze met tranen, niet om hém ermee te wassen, maar jezélf. Het resultaat was niet gering: je zonden werden je vergeven. De duivel verloor de macht waarmee hij je hart had overweldigd.'     'Dat weet ik nog wel', antwoordde de bruid. 'Maar ik werd dadelijk weer ontevreden en nam met die grote gunst geen genoegen.'     'Inderdaad', zeiden Gods vertrouwelingen, 'besmeurd met allerlei gebreken had je lang in modder en slijk gelegen. Je Bruidegom gaf je dan ook een tweede gunst, die je in staat stelde niet te hoeven terugkeren naar je braaksel. Want, waarom zou je je voeten na het wassen weer vuilmaken?14 Gods handen richtten je op van de mestvaalt door je voorname deugden te schenken.'     'Dat weet ik nog wel', antwoordde de bruid. 'En ik weet ook nog dat ik zwoer dat ik nooit meer zou vragen, maar nu ... ik heb geen rust ... als Hij om me geeft ... dat hij mij dan kusse met een kus van zijn mond.' Dierbare broeders, deze ziel die naar God dorst, windt geen doekjes om haar verlangen; uit de overvloed van haar hart barst ze los en vraagt om een kus: ze heeft lief. Trouwens, God en gelovige als bruid en Bruidegom: dat is niet verwonderlijk. Deze twee hebben immers alles gemeenschappelijk: één is hun beider erfenis, één hun tafel, één hun huis, één hun bed [een uitbundig 'jiihaa' weerklinkt vanuit het koor] en één zelfs hun vlees. [applaus vanuit het koor] De bruid bemint echter op kuise, op heilige wijze, broeders. [Paulus hangt ondersteboven aan de balk, terwijl Kristeva een luide boer produceert] Heilig is haar liefde, want zij bemint niet met vleselijke begeerte, maar met zuivere geest. Immers, bij de handkus schonk God haar ook de deugd van onthouding, de sterkte van de maagden en de zuiverheid van de contemplatieven. [Broeders, die tot nu toe stokstijf stil hadden gezeten, springen luid applaudisserend recht, terwijl het koor schaterlacht. De orde herstelt zich.]     Haar volmaakte liefde jaagt de vrees voor de Almacht buiten. Zou ze dronken zijn? En óf zij dronken is, nadat zij het wijnhuis verlaten heeft.15 En toch, vrienden, richtte zij nog beschroomd haar woord niet tot de bruidegom, zoals wij gezien hebben, maar tot zijn gezellen. Het vervolg van haar smeekbede zal verschillende broeders echter bekend in de oren klinken; zo zegt ze: 'Ik ben niet ondankbaar, maar ik bemin. Het verlangen sleept me mee, niet de rede. Door zijn genade volhard ik in de lezing, tracht ik al vele jaren lang kuis en sober te leven [Julia giechelt], weersta de ondeugden, waak tegen de bekoringen en overdenk mijn jaren in de bitterheid van mijn ziel. Maar à wat mij bij dit alles overblijft, is een en al sleur, aan smaak ... NIETS!' [ijzige stilte]     De tekst vervolgt echter: 'Want kostelijker dan wijn zijn uw borsten, zij geuren van de beste zalven.' Het is nu aan ons uit te maken wie deze zin spreekt en tot wie. De eerste mogelijkheid die in me opkomt is dat de bruidegom plots opdaagt, de bruid zich betrapt weet op haar vrijmoedigheid en zich verontschuldigt door het spreken van de bewuste zin. Wat ze bedoelt, dierbare broeders, is: 'U hebt mij met de smakelijke voeding van uw borsten zo minzaam gezoogd, dat ik alle vrees heb afgelegd en misschien meer waag dan te pas komt. Is het wonder dat ik zo vrijmoedig jegens u ben, mijn bruidegom, ik die zo'n overvloed van zoetheid heb ondervonden uit uw beide borsten ... zijnde lankmoedigheid en vergevingsgezindheid?'     Een tweede mogelijkheid is, dat de gezellen van de bruidegom dezelfde woorden uitspreken en de bruid het volgende willen duidelijk maken: 'Waar je om smeekt, daar vind je genot in, maar de borsten waaraan je je kleintjes voedt die je ook baart zijn koste- lijker'. De engelen bedoelen hier natuurlijk de borsten die de prediking verbeelden.     Een laatste mogelijke spreker van de zin is het koor of de groep meisjes over wie de bruid met bezorgdheid de leiding heeft. Deze merken dat de bruid hunkert naar kussen, afzondering zoekt voor zichzelf en de voorkeur geeft aan haar eigen rust boven de zorg voor de groep. Ze lijken haar te vertellen: 'De wellust van het vlees, waardoor wij tot voor kort als dronken van wijn werden overheerst, wordt overtroffen door de geestelijke genietingen die voor ons uit uw borsten druppelen. Met uw borsten bevrijdt u ons van vleselijke verlangens.' [het koor buldert vanaf nu steeds luider] De meisjes vergelijken hier terecht wijn met de vleselijke begeerte, want ook de druif heeft, als zij eenmaal is uitgeperst, niets meer om opnieuw te laten vloeien en wordt tot blijvende droogte veroordeeld. Koor: Nu overdrijft hij, Julia. Ga de jakobsladder af! [Julia stijgt de trapladder af, treedt, door een zwarte kapmantel onherkenbaar gemaakt, de kapel binnen en neemt achteraan plaats.] Bernardus: [nu zo intens in zijn preek opgaand, dat er speeksel uit zijn mondhoek druipt] Met de borsten gaat het echter niet zo. Want als deze uitgeperst zijn, putten zij weer uit de bron, het moederhart, om wie zuigt drinken te geven. Pius: [vanuit de achterste hoek steeds luider schreeuwend] Zuigen, zuigen, zuigen ... Bernardus: [Pius negerend en heftig roepend om hem te overstemmen] Maar onthoud, beminde broeders, 'Alle vlees is gras en al zijn heerlijkheid is als een bloem van het gras. Het gras verdort, de bloem verwelkt'.16 Julia: [staat bruusk op en stapt door de middenbeuk op Bernardus toe] Hohoho, Bernardus. Waarom zo dualistisch vandaag? Waar is je helse dialectiek, lieftallige Naftali? Begrijp je wat ik bedoel? Bernardus: [totaal in de war] Euh ... ja ... Naftali, losgelaten hert ... het dier dat met zijn lenige sprongen de extases van de contemplatief verbeeldt. Julia: Maar ook gewend is door te dringen tot duistere wouden zoals de contemplatief tot duistere bekentenissen. Trouwens, je bent toevallig een kleine mogelijkheid vergeten in je uiteenzetting. Hier ... [neemt prop papieren uit haar zak] in jouw klad vermeld je er nog een interessante. [richt zich, op een spottende manier Bernardus imiterend, tot diens medebroeders] 'Broeders, broeders, de bruidegom geeft haar wat ze wil. En, de heilige kus heeft zo een zalige uitwerking, dat de bruid zodra ze hem ontvangt, zwanger wordt, en haar borsten getuigen hiervan door te zwellen en als het ware op te zetten met melk. En is er iemand die de borsten perst, [Pius valt in: 'Persen, pensen, persen, pensen ...'] dan duurt het niet lang of zij laten de melk van de ontvangen zoetheid rijkelijk stromen.' Vreemd, hé, juist dit laten wegvallen. [gekonkelfoes onder de broeders] Trouwens, interessant biseksueel kantje. Zalig, die openlijke bekentenis van je vrouwelijkheid. Zowel Bruid als Bruidegom, gelovige als God ... alle hier aanwezig ... hebben van die zoete, zalige, zachte moederborsten. Bernardus: [schreeuwt woedend] Borsten zijn symbolen van geduld en vergevingsgezindheid!!! Julia: Oh ja, oef! Sorry. Nu hadden we het even warm, hé. En toch, wat een ongedwongenheid ten aanzien van het moederlijke continent en een vermogen om met het moederschap, met het primaire narcisme om te gaan. Een mooie compromisoplossing: enerzijds is er de eenwording met een borst die draagt, voedt, liefheeft en beschermt, maar anderzijds is die borst niet meer van de moeder maar van een onzichtbare instantie in een andere wereld. Maar, trouwens, die uier die daar hangt ga je toch niet ontkennen. Want was je lichaam geen koe; een koe geplaatst tussen de boer en de dief, tussen de geest die hij moet dienen en de vleselijke begeerten of de machten van de duisternis, die oorlog voeren tegen de ziel. Jij weet, dat de affectie die van het vlees komt, zich hopeloos verzet tegen de goddelijke wet. Bernardus: Niet waar! De regulerende wil zuivert die affecten en verhindert dat ze verwarrende en laaghartige effecten voortbrengen, dat ze ons tot schande vallen. Julia: Natuurlijk, maar jij hebt ook altijd beweerd dat de macht van de vleselijke begeerte onvernietigbaar is en de gevallen natuur opstandig. Meer, je hebt oog gehad voor datgene wat ontsnapt aan het bewuste, aan de kennis en aan de wil: het onbewuste. Bernardus: [er nu echt de duivel in hebbend] Waar heb je het in hemelsnaam over? Loop naar de duivel! Julia: Dat doe ik ... Ik breng een bezoek aan die liefdeshel die in je geschriften opdoemt. Het moeizame karakter waarmee je je probeert los te scheuren van de vleselijke liefde à Want zei je niet, dat onze liefde, omdat we gemaakt zijn van vlees, onvermijdelijk bij het vlees begint. En daarin ligt de heilige heftigheid van je liefde, Bernardus, ondanks onze perversiteit, ondanks de weerstand van het vlees wil je toch de stad Gods bereiken. Bernardus, verloochen de genialiteit van je liefdesbegrip niet, dat de mens omschrijft als een samenspel van natuur-en-zin, lichaam-en-idealiteit, zonde-en- goddelijke genade. Ook jijzelf, Bernardje, zal voor altijd verdeeld blijven tussen lichaam en geest! Bernardus: [woedend en heftig gebarend] Flauwekul, wat zou er voor mij voor zoets liggen in het vlees, wanneer ik zoveel zoetheid vind in de passie van Jezus Christus? Julia: Werkte dat vreselijke lijden niet extra opwindend deze morgen? [De hele gemeenschap begint nu luider en luider te mompelen. Bernardus trilt letterlijk op zijn benen, kleurt bloedrood en vlucht opeens vliegensvlug naar buiten. Julia grijnst en stapt rustig de in rep en roer staande kapel uit]   Hoofdstuk 4 Bernardus zit op zijn knieën voorovergebogen in de Leliëntuin en kotst. De Leliëntuin wordt voorgesteld door enkele schilderijen van Georgia O'Keeffe, meer bepaald: Jack in the Pulpit No. IV en Two Calla Lilies on Pink.17 Opeens verschijnt ook Roswitha in de tuin, die aarzelend Bernardus nadert. Wanneer ze zijn braaksel op de grond bemerkt, toont ze een heftige lichamelijke reactie. Ze kokhalst. Bernardus merkt haar op zijn beurt op en grabbelt nerveus naar een flesje wijwater in een zak van zijn pij. Hij neemt een gulzige slok, reinigt zijn mond en spuwt het spoelwater uit. Beschaamd richt hij zich op. Bernardus: Ha ... Goedemorgen, Roswitha. Wat een toeval ... euh ... je hier... buiten te zien, normaal ontmoet ik je enkel ... euh ... binnen ... in de kerk, bij onze gezamenlijke vieringen. Roswitha: Ja [onbehaaglijke stilte] ... De laatste tijd vertoef ik meer en meer in deze prachtige leliëntuin, op de à grens van onze twee kloosterdomeinen. Bernardus: Jij hebt gelijk. Een perfect meditatieoord. Zulk een pareltje ... [bewonderen beide de twee schilderijen] Roswitha: Trouwens ... [bedenkt zich en begint te blozen] Bernardus: [op toon die duidelijk verraadt dat hij nattigheid voelt] Ja, Roswitha, zeg maar. Roswitha: Oh, niets, niets. Alleen maar... euh... Bernardus: Roswitha, Roswitha ... Ik weet wel: stilte is als de slaap; zij verfrist de wijsheid.18 Maar verbreek nu dit raadselachtige zwijgen!19 Roswitha: Bernardus ... Ik ben zwanger. Bernardus: Bone Deus! Roswitha: Maar Bernardus, zoon van Tescelin, wees niet bevreesd. Het kind in mijn schoot is van de heilige Geest. Ik als maagd zal een zoon ter wereld brengen en men zal hem de naam Immanuël geven.20 De lijdende, dode man is mijn zuigeling geworden, het vlees van mijn vlees, hij is gereïncarneerd, ik ben gereïncarneerd. En het klinkt misschien vreemd, maar Christus heeft mij persoonlijk de Blijde Boodschap van zijn nakende geboorte verkondigd. Ik mag de plaats van de Heilige Maagd innemen. Ik zag de Lelie van de Annunciatie, Bernardus. Teken van puurheid van lichaam en geest. Bernardus21: Dat is waarlijk wonderlijk, Roswitha! Prachtig, hoe uw handelen, uw toewijding en uw verlangen net zo onschuldig en geurig zijn als de lelies.22 Ja, als een lelie onder de doornen, zo is mijn vriendin onder de meisjes.23 [knielt neder voor de leliën en praat uiterst passioneel] O glanzende lelie! Broze bloem! Stap voorzichtig tussen de doornen. De wereld is vol met doornen. Ze zijn in de aarde, in de lucht, in je vlees! De ziel zit vast aan het vlees en daardoor leeft zij tussen de doornen; ze lijdt onder de onrust der verzoekingen. Het is dan ook een groot bewijs van deugdzaamheid dat jij [staat weer recht en richt zich terug tot Roswitha] een goed leven leidt tussen de zondaars, dat jij een gloed van onschuld en lieftalligheid bewaart tussen de kwaadaardigen. Maar wees voorzichtig, want de doornen met hun vlijmscherpe punten bedreigen u langs alle kanten. Roswitha: Alhoewel je beneveld praat, Bernardus, moet ik toegeven dat mijn oren gezalfd worden door jouw begeesterde woorden. Vertel me meer... Bernardus: Wel, in mijn geliefde boek, het Hooglied, staat er: Mijn lief is van mij en ik ben van hem, die tussen lelies weidt.24 In Zijn nederigheid vertoeft de Bruidegom, Christus, tussen de lelies. En de psalmist zei toch 'Kom te voorschijn om in glorie en pracht te heersen'. Van waar komt die glorie en schoonheid? Roswitha: Van de leliën? Bernardus: Natuurlijk. Heeft iets meer glans dan een lelie? Roswitha: Nee, denk ik. Bernardus: Natuurlijk niet. En zo is er ook niets lieftalliger dan de bruidegom. En weet je wat deze lelies zijn die zulk een glorieuze schoonheid verspreiden? Roswitha: Nee... Bernardus: Dezelfde psalmist zei: 'Zet door om in waarheid, genade en gerechtigheid te leven'. Dat zijn de lelies die voortspruiten uit de aarde en stralend bloeien, mooier dan al de bloemen op aarde, zoeter dan de zoetste parfums. De magnifieke lelie is waarheid. Zolang de aarde met een vloek beladen was, bracht ze enkel doornen en distels voort. Maar nu komt er waarheid voort uit de aarde dankzij Gods zegen, de krokus van de Saronvlakte, het lelietje-van-dalen, Jezus. Waarheid kan echt vergeleken worden met een lelie. Kijk maar eens goed [heftig wijzend naar Two Calla Lilies on Pink]: de gouden meeldraden springen op vanuit het midden van de bloem. Ze zijn met prachtige regelmaat opgesteld in de vorm van een kroon, die omgeven is door witte kelkblaadjes. [Julia die zich nog steeds op begane grond bevindt, komt opeens te voorschijn en richt zich luidruchtig tot haar koor compagnons, onhoorbaar voor Bernardus die gewoon doorgaat] Julia: Hé, zien jullie daar meeldraden in? Bernardus: Zo ook Christus: in het goud van zijn goddelijkheid wordt hij gekroond met de puurheid van zijn menselijke natuur. Christus draagt de diadeem waarmee zijn moeder hem kroonde. Julia: Vrienden, hij is weer aan het overdrijven, hé. Mocht Georgia hier vandaag zijn, ze zou het besterven van het lachen. Ho, ik bewonder die sobere, sensuele schilderes zo. Prachtig, haar obscene vlezige bloemen. Ze is, net zoals onze begijn, ontdekkingsreizigster van het onnoembare. Ze praat niet, maar zwijgt. En tekent. Ze te-kent niets, en toch alles. Dat niet-interpreteerbare verleidt me zo. [Julia blijft aandachtig staan luisteren] Bernardus: Maar, Roswitha, de lelie is ook vergevingsgezindheid, met haar witheid van onschuld en geur van hoop. En de lelie is ook rechtschapenheid. Want zegt de Bijbel niet: 'de rechtvaardige man zal groeien als de lelie en voor altijd bloeien voor de Heer'. In feite, Roswitha, zijn er zo veel lelies als er deugden zijn, en er komt geen einde aan de deugden bij de Heer der deugden. Misschien noemde hij zichzelf een lelietje-van-dalen omdat hij volledig omgeven is door lelies. Roswitha: Prachtig, Bernardus, hoe je dat allemaal zegt. Ik herinner me nog hoe je op een van je bezoeken aan ons klooster uitlegde hoe er drie soorten bloemen zijn, en dat Jezus ze alle drie was. Er waren er die groeien in de kamer, in de tuin en in het veld. Bernardus: Ja, dat herinner ik me ook nog. Dat was naar aanleiding van het zinnetje van de bruidegom: Ik ben een krokus van de Saronvlakte, een lelietje-van-dalen.25 Roswitha: Ja, ja. De bloemen in de bruidssuite stelden goede daden voor. Constant moeten er nieuwe aangebracht worden, anders verwelken ze, en wordt hun schittering en frisheid vernietigd. En de veldbloem, die zonder menselijke inbreng bloemt, dat was symbool van het martelaarschap. Want martelaren worden ook blootgesteld aan spot van allen. En was de bloem van de tuin, gelukkig in haar afzondering geen teken van maagdelijkheid? [Julia slaat de dek-mantel weer over zich heen] Bernardus: Ja, juist. En tot jou zeg ik, met de woorden van de bruidegom: Een gesloten hof ben je, mijn zuster, mijn bruid, een gesloten hof, een verzegelde bron.26 [Julia komt aangestormd en Bernardus deinst verschrikt terug] Laat me met rust, ketter! Deze keer laat ik mij en het christelijke geloof niet vernederen! Julia: Begrijp me toch niet verkeerd, Heilige Bernardus. Ik stel me op als advocaat van die duivel die het monotheïsme tegenwoordig aan het worden is. Roswitha, Bernardus, alstublieft, kijk nu eens even naar die prachtige lelie [wijst naar Jack in the Pulpit No. IV]. Bernardus: Wij hebben al gekeken en geoordeeld. Laat ons met rust! Julia: Roswitha, kijk en ontken die onnavolgbare overeenstemming tussen de vrouw en de lelie niet. Roswitha: Ik ontken die zeker niet. Ik ben als de bloem in de hof, die de ... Julia: Nee, nee, nee. Ik bedoel de bloem als beeld van de vruchtbaarheid, het mysterie van het zaad. Ik heb het over haar vluchtige, doch betoverende parfum, metafoor van de vrouwelijke poreusheid. Of moet ik zeggen: haar prikkelende vochtige geur. Een vriend van me vertelde me ooit dat toen de aap mens werd en op zijn twee poten begon te lopen, dat hij of zij dan zijn reukzin verloor. De geslachtsorganen kwamen te ver van de neusgaten te liggen. En enkel de coïtus ... Bernardus / Roswitha: [luid schreeuwend] Zwijg! Bernardus: Apen ... jongens toch. Wat een onzin! Julia: Maar, luister toch. Roswitha, herken je jouw vrouwelijke melancholie dan niet in die fragiele, maar steeds herrijzende wereld van de bloem, of je ontgoochelde moederschap? [Roswitha nee schuddend met haar hoofd] Nee, maar het volgende kan je onmogelijk ontkennen. Kijk maar eens heel goed! Wanneer je die bloem koestert, dan onderzoek je eigenlijk jouw eigen intimiteit. Die obscene knobbel, dat glibberig geurige slijmvlies, die door langgerekte vliezen afgeschutte holte ... [Julia ontbloot haar gezicht en haar gesprekspartners kijken geschokt toe hoe er een vrouw voor hen staat] Bernardus: Sac d'ordures! Julia: Ik ook al? Lijk ik dan zo op uw zuster Hombéline? [Bernardus schrikt op en begint te blozen] Trouwens, Bernardus, wat is de volgende zin van het Hooglied na die over dat gesloten hofje? Bernardus: [aarzelt eerst] Je staat in bloei als een lusthof vol granaatbomen met kostelijke vruchten.27 Julia: Inderdaad. [klapt in de handen] Zo gesloten lijkt het hofje ook weer niet te zijn. En ik heb jouw 'besloten hofjes' eens bekeken, Roswitha. De sleutelmomenten van de christelijke passie omring je met bloemen, steentjes, ornament, borduurwerk, schelpen, sieraden, popjes ... kortom: ode aan de typische vrouwelijke kunstvormen, fetisjen. [Julia gaat volledig in haar betoog op. Ondertussen maakt Bernardus een gebaar van 'ze is gek' en spoort Roswitha aan er samen met hem onopgemerkt vandoor te gaan. Ze verlaten giechelend de scène] Een geheim aan gene zijde van de mannelijke passie. Je mystieke vibraties verheerlijk je met je hart; je creëert poëzie, want die ervaringen zijn niet direct communiceerbaar. Zoals Angèle je vriendin ook zegt: het zijn zaken die geen namen hebben. Daar, is er zelfs al niets meer te stamelen... Een extase die alle woorden tart. Maar, Roswitha, merk ik daar geen specifiek vrouwelijk atheïstisch trekje, een achterdocht van ongeloof? Want als de macht van het woord, de naam, niet voldoet, bestaat het goddelijke dan wel echt? Je voelt je een beetje vreemd in die fallische orde, hé, en daardoor hang je, zoals elke vrouw, sterker dan de man aan het voortalige, aan jouw 'paradis parfumés'. Het onbetwistbaar mooier maken van het niets. [Julia merkt plots dat haar toehoorders er niet meer zijn. Ze zakt neer op de grond en begint te wenen. Paulus gooit zwijgend de jacobsladder naar beneden die kletterend tegen het podium slaat. Julia staat op, klimt de ladder op en legt zich snikkend in Paulus' schoot. Ondertussen zingt Thomas 'Slaap kindje slaap'. Bernardus en Roswitha betreden elk apart terug de scène en nemen zo ver van elkaar mogelijk positie].   Hoofdstuk 5 [Scène pikdonker. Lichtjes gekreun. Plotseling Bernardus' stem]. Bernardus: Hallo, duisternis,                    Mijn oude vriend                    Ik kom hier terug met je praten                    Want een visioen bekroop me zachtjes                    En liet zijn zaden in mijn slaap.                    En flitsend [steekt als in een flits een kaars aan, die fel                    genoeg is om Julia van de balk te zien neerhangen                    boven het hoofd van Bernardus die aan zijn schrijftafel                    zit]                     blijft dit droombeeld,                    Geplant in mijn hoofd, hangen.28 [Neemt zijn schrijfveer en perkament. Maakt aanstalten om te beginnen schrijven, maar lijkt vast te zitten. Na een paar tellen echter begint Julia hem te souffleren]. Julia: Dierbare broeders en zusters... Bernardus: Dierbare broeders en zusters ... en zusters? Waar zijn mijn gedachten toch! [schrapt] Julia: Heden wil ik met jullie opnieuw over die aantrekkelijke tekst praten, die aanvangt met een kus. Wij worden de eventuele moeite van het zoeken niet moe omdat de zoete smaak van de tekst ons blijft bekoren. En meer bepaald onderricht ik jullie over 'Een heilige waan'. Bernardus: [schrijft neer wat hij in gedachten hoort] Een heilige waan, hoe kom ik er toch op? Mooi, mooi ... Julia: Welnu, hebben jullie al eens naar de taal en de structuur van dit Lied der Liederen gekeken? De sprekers gebruiken geen eenduidige, informatieve taal; neen, ze spreken in de gesprekscode van de liefde. Ontelbare connotaties berustend op de drifthuishouding van het sprekende subject. Metaforen, semantische polyvalenties maken de liefdeservaring echter o zo sprekender voor de betrokkenen. Bernardus: [terwijl hij voort schrijft] Mijn god, mijn god, wat een intellectuele praat, al zeg ik het zelf. Drifthuishouding, waar haal ik het vandaan? Julia: En dan die compositionele chaos. De verzen kriskras door elkaar halen zou de waarde van het geheel niet aantasten. De lyrische zin is vervat in de kleinste elementen van de tekst. Zelfs een lichte stembuiging heeft de semantische kracht van het geheel. Maar binnen elk vers zulk een strenge ordening! Lettergrepen, alliteraties, ritmes...: de moederlijke vergaarbak, die muzikale, materiële ruimte. Kortom: Salomo's lied toont ons het Mysterie in de Letters. Bernardus: Zulke wartaal, ik lijk wel bezeten ... Julia: Verder doen, jongen. Verder doen ... Broeders, het is jullie waarschijnlijk opgevallen dat de bruid en de bruidegom eeuwig voor elkaar op de vlucht lijken. 'Des nachts op mijn bed zoek ik mijn zielsbeminde, maar hoe ik ook zoek, ik vind hem niet.' Hun verliefdheid streeft niet naar vereniging, maar is verliefd op de afwezigheid van de ander. En toch, hoewel de geliefde er niet is, ervaar ik zijn lichaam. De Bruidegom wordt bemind als een lichaam zonder iets van zijn ontoegankelijkheid te verliezen. En toch is de introductie van de sensuele liefde in deze letterlijk erotische tekst ... Bernardus: Complete waanzin! Ik moet terug in bed kruipen. [staat van zijn stoel op en wil zich naar zijn bedstede begeven] Julia: Terug, kom terug, honingvloeiende Meester!           Terug, kom terug, ik wil u zien! [Bernardus zet zich terug neer             en zet zijn schrijven verder] ... geen concessie aan de vrouwelijke vruchtbaarheid: die is onverenigbaar met de religie van de Vader. Het verlangen wordt aan het koninklijke gezag van de geliefde onderworpen. De Bruidegom wil niet in het huis van de godin-moeder van de bruid gebracht worden. En trouwens, het gaat hier om een echtelijke liefde, wat betekent: de liefde van het door de wet ingezegende paar. Men is hier getuige van een ware dialectische synthese van de liefdeservaring. Enerzijds is er de typisch joodse structuur van het huwelijk, de wet en anderzijds dat pathetische, melancholische, bijna hysterische gevoel van de onmogelijkheid van vervolmaking, of van volledige eenwording. Deze liefde is kruispunt van lichamelijke hartstocht en idealisering, seks en God, aanwezigheid en afwezigheid, het zichtbare en het onzichtbare, lichaam en macht ... Bernardus:[laat zijn hoofd op zijn schrijftafel neerhangen]          Waarom wordt alles zo onduidelijk          Alles wat ik zei          Was toch doordacht en waar          Elk argument klopte          Waarom twijfel ik nu          Waarom klinkt alles zo fout29 Julia: Kom, Bernardus, voor de morgenbries opsteekt en de schaduwen vlieden... We moeten de apotheose nog bereiken. [Bernardus herpakt zich en neemt de draad van het betoog weer op] Dierbare Broeders, de onderwerping van het abjecte vrouwelijke aan de macht van de vaderlijke symbolische orde impliceert echter niet altijd vrouwen-verachting. En dit zien we duidelijk in het Hooglied. Door de huwelijksconstellatie vormen lichamelijkheid en vrouwelijkheid geen bedreiging meer voor de symbolische orde. De echtgenote is evenzeer verankerd in het symbolische als de man. [Julia begint steeds luider en luider te praten en Bernardus is nu als een bezetene aan het pennen] Het is zij die praat, het is haar die we horen, het is zij die bemint - terwijl hij vlucht. Zij is, met andere woorden, de eerste vrouw die ten opzichte van haar geliefde soeverein is, het eerste overgeleverde model van autonome vrouwelijke subjectiviteit. De Sulammitische is, op het verscheurende kruispunt van de liefde, [schreeuwt het nu uit] het prototype van het moderne individu. Verdeeld, ziek, maar toch soeverein: 'Wel ben ik donker, maar toch bekoorlijk, dochters van Jeruzalem, / als tenten van Kedar, als paviljoens van Salma. / Minacht mij niet omdat ik donker ben'. 'Ik bezweer u, dochters van Jeruzalem, als u mijn lief vindt, / zeg hem dat ik ziek ben van liefde!' [oorverdovend] BERNARD, LE SACRÉ C'EST L'AMOUR! [Bernardus valt met zijn stoel achterover, springt verschrikt recht, duikt zijn bed in, waar hij verdoken onder de lakens blijft liggen. Julia blaast vanop haar balk de kaars uit. Pikdonker.]   Hoofdstuk 6 [Julia zit op de dwarsbalk voor een grote witte cirkel die zachtjes oplicht. Roswitha zit geknield in een hoekje van de leliëntuin, die baadt in het ijle maanlichtachtige schijnsel, en speelt verstrooid met duivenveren. Naast haar landt een witte duif, een zachtaardig diertje met een oranje vlekje in de nek. De begijn wordt de aanwezigheid van het dier geleidelijk gewaar, keert zich naar haar nieuwe gezel, aanschouwt even het beestje, dat braafjes blijft zitten, en begint er dan tegen te praten.] Roswitha: Hemelse verschijning, wees zo vriendelijk even te luisteren naar de verzuchtingen van een devote vrouw. Ik bezit de gave om de Heer dermate te behagen dat Hij mij op een hoogst onnavolgbare wijze liefheeft. Zijn liefkozingen, alhoewel ze mij bereiken via een pijnlijke weg, schenken mij een genot dat voor niet-ingewijden verderfelijk en heiligschennend mag lijken. Ikzelf ben er echter van overtuigd dat ik een eenmaking met Hem kan bereiken die veel dieper gaat dan wat men voor mogelijk houdt. Niet dat ik zo vaak in staat word gesteld Zijn geneugten te ervaren, maar de keren dat het wel gebeurt, zijn onbeschrijflijk. Wat ik mag meemaken is zo overdonderend, zo liefdevol imperialistisch en overweldigend innemend, dat ik bijna niet anders kan dan aan mijn vriendinnen melding te maken van het gebeuren. Zoals nu weet ik evenwel nooit de ware ervaring in woorden door te geven.     Lange tijd had ik meer dan genoeg aan wat mij overkwam met Hem. De laatste tijd is daar echter verandering in gekomen. Ik voel nog steeds diezelfde sterke verlangens naar verbondenheid met de Heer, mijn Geliefde, maar er is meer... [Ze aarzelt en hier neemt Julia, schaars verlicht, het woord. De begijn weet niet wat haar overkomt en meent dat het de duif is die haar werkelijk toespreekt.] Julia: Kindlief, dit kan hard aankomen...wat je hier zegt is niets om je over te schamen. [Bij het zien van de verbaasde blik van de toegesprokene] Wees niet verbaasd dat ik het vervolg van je betoog zou kennen. Ik heb weet van andere gevallen in soortgelijke situaties. Vroeg of laat komt er wel een moment waarop er meer om de hoek komt kijken, zoals de [traag en nadrukkelijk] moederlijke gevoelens die je begint te koesteren. [Roswitha ademt diep in en uit; er vormt zich een rode blos op haar wangen] Die kinderlijk naïeve blik staat je niet. Ik heb gemerkt dat je je aardse verlangens teveel negeert en dat je te snel je toevlucht neemt tot wat je zelf de Ideale Liefde noemt. Dat is best te begrijpen, maar je hebt wel een leegte in leven gehouden die nu langzaamaan hunkert naar opvulling. Roswitha: Duifje, zeg toch zo geen dingen. Hoe kan ik, die haar leven wijdt aan de Heer en, niet te vergeten, aan de lieve Moedermaagd, het aardse verlangen kennen om moeder te worden? Julia: Omdat je in de eerste plaats onwetend vasthoudt aan het gangbare begrip van de maagd. Zij is een creatie van de taal: haar positie in de gemeenschap ten tijde van haar zwangerschap werd door de Semieten correct omschreven, doch door de Grieken verkeerd vertaald. Wie zij was voor haar medemensen, gewoon een ongetrouwde vrouw, is - waarschijnlijk in den beginne niet met kwaad opzet - verdraaid tot hoe zij zich onthield van aardse uitspattingen, zoals sommigen het denigrerend uitdrukken. Haar status van 'maagd' kleeft nu echter dermate aan haar naam vast dat het vrijwel onmogelijk lijkt haar op een andere manier te beschouwen dan werkelijk als maagd.     Trek je ogen open, kind, Bernardus wijst je hier het juiste pad: je kan Maria niet aan Christus gelijkschakelen. [even op fluisterende toon] Dat zou jij al te best moeten weten, geheimzinnige dichteres. [gaat gewoon verder] Vergeet dus de apocriefen maar. Zij was een wereldse vrouw, met wereldse verlangens. Net als jij kende zij het verlangen om moeder te worden, om verbonden te zijn met haar Zoon. Die anale drift of penisnijd ... Roswitha: Neeneenee... dit kan niet ... anale drift ?! Penisnijd ?!!!?! Blaas niet te hoog van de toren, wartaalkoerende duif, je woorden scheren spitse toppen en overschrijden zo te horen met gemak de drempel van de heiligschennis. En waarop doel je met die apocriefen? Julia: Wel, Maria was geen heilige zoals haar Zoon dat zou worden: zij was niet onbevlekt ontvangen door haar eigen moeder en pas na de feiten werden er verschoningen bedacht die de onbevlekte ontvangenis van haar Zoon moesten rechtvaardigen. Die zijn trouwens nooit officieel erkend.     Van die penisnijd kan je dus bezwaarlijk zeggen dat het blasfemie is; misschien wat oneerbiedig, maar zeker niet onwaar. De vrouwelijke verlangens lijken sterk op die van de man. In haar streven om gelijk te worden aan de man toont ze zich een ware masochiste. Zij hoopt op een kind, zeer goed beseffende dat de bevalling grote pijnen met zich mee zal brengen. Aangezien zij voor reproductie zorgt, worden haar pijnen echter vergezeld door de premie van het genot. De perversie, of het lichamelijke verlangen, wordt gelegaliseerd door de komst van het Kind.     Dat zij een maagdelijke conceptie heeft, maakt het evenwel wat ingewikkelder. Die ongereptheid maakt het immers mogelijk dat zij in het reine kan komen met de vrouwelijke paranoia. Een onbevlekt ontvangen vrouw kan niet gelijkgeschakeld worden aan een man omdat er een Derde in het spel is. Als Maagd ontvangt ze niet van hem [wijst naar de grond] maar van Hem [spreidt haar armen naar boven]. Zij erkent haar onderdanigheid tegenover Hem en zet zich zo af tegen de gelijkschakeling met de tellurische man. Er komt meer nadruk te liggen op haar verstandelijkheid ook en zij is bovendien uitgesloten van de gruwel van de tijd: zij gaat niet dood, maar ontslaapt of vaart ten hemel. Zij cultiveert wel een paranoïde machtsverlangen door koningin, hoogste macht op aarde, te willen worden, maar smoort tegelijkertijd haar grootheidswaan in de kiem door te knielen voor haar goddelijke Zoon30. Vat dat dus niet op alsof zij helemaal onderdanig is aan de man, zoals sommige vrouwen dat wel plegen te doen. Wees je er gewoon terdege van bewust dat de hoge spiritualiteit die de Maagd voorstelt in werkelijkheid neerkomt op de devotie van een volledig menselijke moeder. Roswitha: Och duif, maar haar goddelijke zoon is een gruwelijke dood gestorven. Kan de Maagd daar terecht voldoening uit puren, doet dat haar dan zo een genoegen? Julia: Eh bien, schrik niet... het is het dode lichaam van haar Zoon, haar gecastreerde man, dat net verering uitlokt. Verering en trots. Bij zijn geboorte en bij zijn dood buigt zij het hoofd, niet zonder de mateloze trots van de vrouw die weet dat zij eigenlijk zijn bruid en zijn dochter is. Zij wordt wel degelijk vervuld met vroomheid wegens de ellende van haar Zoon. Zijn dood grijpt haar aan, daar bestaat geen twijfel over, maar waarom denk je dat zij zo stevig vasthoudt aan Zijn beeld? Roswitha: Omdat zij zo vurig gelooft, tiens... Het morbide genot waarover je spreekt, heeft haar wortels in de heilsbelofte. Julia: Mogelijk, ja... Maar mijns inziens is de last die ze wenst te dragen veeleer een uitdrukking van haar onmisbaarheid, of eerder, van het gevoel van onmisbaarheid dat zij kent. Zij voelt zich Gods steun en torst daarom die hevige en smartelijke last. Haar geloofsovertuiging is bewonderenswaardig. Doch, niet onbeschaamd weet zij haar schouders de dragers van een goddelijke berusting. Nederigheid is en blijft haar deel, vergezeld echter van een vastberaden hoop deelachtig te kunnen zijn, evenwaardig te kunnen zijn aan het leed zelf van Christus. Ze voelt zich machtig en onderdanig tegelijkertijd. Roswitha: Duifje, ik lees verwarring in je torteltaal. Tegen wie spreek je nu? En over wie heb je het? [Zich bewust van haar nakende ontmaskering begeeft Julia zich naar beneden. Wanneer Roswitha ziet dat de duif in werkelijkheid dezelfde 'hallucinerende' vrouw is als een paar ogenblikken geleden, verschijnt er een glimlachje op haar gezicht. De duif vliegt op.]     De duif, symbool van wellust, jaloezie, eenvoud, vrede, de Heilige Geest, tortel voor bruid en bruidegom, was dus geen toevallige sluier voor jouw verwarde praat. Ik dacht al... Julia: Vergis je niet; wat jij een sluier noemt is voorwaar de waarheid. Wat is de belangrijkste taak van de Moeder? Moet zij geen liefde verschaffen aan haar kroost? Geeft zij daarom geen melk en plengt zij daarom geen tranen voor haar dode kind? Haar taal gaat veel dieper dan het gesproken woord. Melk en tranen zijn beide metaforen van de niet-taal, van een 'semiotiek' die aan de talige communicatie ontsnapt. Een haken naar de terugkeer van het verdrongene, van de primaire processen. Roswitha, geloof me vrij, je begijnenmystiek hangt heel erg samen met de lust voor het moederschap. Dat je zelf de lelie van de Annunciatie gezien hebt, is een aanwijzing voor dat verlangen. De Moedermaagd is je voorbeeld; schik je er dan ook naar. [Verweesd blijft Roswitha achter als Julia zich via de jakobsladder terug bij haar kompanen voegt. Ze draait zich om en ziet Bernardus slapen aan de andere kant van de scène. Vertederd en verward kijkt ze hem aan. Het Koor begint zachtjes te zingen: 'bij de gazellen en bij de hinden in het veld: / wek mijn geliefde niet, maar laat haar sluimeren zolang ze wil.' 31Roswitha antwoordt al zingend en begeeft zich omzichtig naar hem toe: 'Sta op, mijn liefste, kom toch, mijn schoonste. / Kijk maar, de winter is heen, / de regentijd voorgoed voorbij, / op het veld staan weer bloemen; de tijd om te zingen breekt weer aan; de roep van de tortel klinkt over het land.' Het koor, nadat Roswitha zich naast haar geliefde heeft neergevleid, zingt, tweestemmig: 'Eet vrienden, en drink en wordt dronken van de liefde!'. Doek.]   Hoofdstuk 7 [De scène is verdeeld in twee blokken. Aan de rechterzijde van de kapel zitten Bernardus' broeders, getooid in een pij van ruwe bruine stof. Van de overzijde treden de begijnen binnen en nemen plaats. Simultaan draaien de hoofden van de broeders geniepig in de richting van hun vrouwelijke collega's. Een glazen constructie staat vooraan op het podium opgesteld; die doet dienst als biechtstoel. Lange stilte vooraleer iemand te biechten gaat...Plots staan Roswitha en Bernardus gelijktijdig op, beschaamd omdat ze zich toevallig samen naar de biechtstoel moeten begeven. Het biechtklokje geeft voor de 'biechtmoeder' aan dat er twee biechtelingen zijn. Julia, nadat ze haar confraters op de dwarsbalk toespreekt met de woorden: 'Hier speel ik mijn laatste troef uit', daalt de jakobsladder af die haar netjes op haar plaats in het middengedeelte van de biechtstoel brengt.] Thomas: [haar achterna roepend] Wat bedoel je, Julia? Julia: [zich naar boven richtend] Het onreine, het abjecte wordt in het christendom niet langer verworpen, maar wel verinnerlijkt in het concept van de zonde. Het bekennen van fouten en zonden is een lustvolle communicatie. Doordat de zonde masochistisch wordt meegedeeld aan iemand anders, aan de Ander, die geen straffende of oordelende maar een liefhebbende instantie is, is ze vergeven. De lust aan het meedelen van wat van de wet afwijkt is een perverse lust; even terzijde, confraters, dat is wat het wezen van de kunst uitmaakt. Doch nu terzake: Sesam open u. [Hierop schuift ze het tussenschot aan de zijde van Roswitha open.] Roswitha: Eerwaarde vader, geef mij uw zegen want ik wil mij tot God bekeren. Dit zijn mijn zonden. Ik heb iets stout gedaan met de huiskikker: het beest vroeg me om een kus en ik heb het opgeblazen. [Stopt even en denkt na] Daarnaast heb ik als begijn mijn vriendinnen verwaarloosd tijdens de mystieke ervaring. Ook was mijn 'luide stem'32 tijdens dromen en nachtmerries soms een geseling voor de nachtelijke rust van mijn medebewoonsters in het begijnhof en à eerlijk gezegd, mijn bloedeigen werk heeft me vaak de stuipen op het lijf gejaagd. Het brandende schaamrood verhitte mijn gezicht want ik moest de afschuwelijke dwaasheid van onkuise knapen en hun onverkwikkelijke gezwets, waarvoor ik anders de oren zou afschermen, in mijn geest gestalte geven en met de veer neerpennen.33 [Met krop in keel] Gisterenavond is het misgelopen, vader ... [Stokt] Julia: Spreek en u zult gezond worden. Roswitha: De verleiding is tot boven mijn hoofd gegroeid en ik kon er niet aan weerstaan. [Bernardus klopt zachtjes op het schuifje aan zijn kant. Met een simpele beweging, zonder haar hoofd te draaien, sluit ze Roswitha's schuifje en opent ze dat van Bernardus.] Julia: Ja. Bernardus: Eerwaarde Vader, ik belijd mijn schuld voor de almachtige God en voor u, Vader... mijn laatste Biecht is geweest. Julia: Dat heb je goed onthouden, mijn zoon, en nu voor de draad ermee.34 Bernardus: Ik heb ontucht bedreven. De aantrekkingskracht van die lieve Roswitha van hiernaast werd te sterk en mijn weerstand smolt gisterenavond weg als ijs voor de zon. De kwelling die me onmiddellijk na de gepleegde zonde is overvallen, bezwaart mijn ziel die nu met zonden beladen is, onderworpen aan de hartstochten van het vlees. Ik wil niet dat de mensen zeggen: 'Zelf doen ze niet wat ze zeggen.'35 Roswitha: Hey hey !! [Klopt op haar schuifje. Julia opent het en laat ook dat van Bernardus openstaan.] Julia: Getal, soort en omstandigheden, graag. Bernardus: Ik sliep, maar mijn hart was wakker.36     Daar hoorde ik mijn geliefde kloppen: ...     ... Doe open mijn broeder, mijn vriend, mijn duifje, mijn schoonste: Roswitha     Mijn hoofd is nat van dauw,     mijn lokken zijn vochtig van de nachtelijke nevels. Bernardus: Maar ik heb mijn kleed al uitgetrokken, moet ik mij weer aankleden?     Ik heb mijn voeten gewassen, moeten ze weer vuil worden? Daarop stak mijn lief zijn hand door het klinkgat:Roswitha. Julia: [Verlaat haar zitplaats via de jakobsladder en vervoegt haar confraters op de dwarsbalk. Roswitha en Bernardus zingen hier op een aangenaam volume dat Julia in staat stelt een laatste woord tot haar confraters te richten.] Bernardus: De tijd om te zingen breekt aan; / de roep van de tortel klinkt over het land. Roswitha: U bent mooi, mijn lief, en zo zoet! Bernardus: Wat ben je mooi, mijn vriendin, wat ben je mooi; / je ogen zijn als duiven! Roswitha: Ik ben een muur, en mijn borsten zijn de torens. Bernardus: Hoe mooi ben je, mijn liefste, hoe bevallig en bekoorlijk! / Je gestalte is zo slank als een palm, / je borsten zijn als druiventrossen. Roswitha: De wijn moet vloeien voor mijn lief, / naar binnen druppelen tussen zijn lippen en tanden. Bernardus: Wend je ogen van mij af, ze brengen me in verwarring. / Je beide borsten zijn twee welpen, / de tweeling van een gazel, weidend tussen de lelies. Roswitha: Steek op, noordenwind, kom zuidenwind, / en blaas over mijn tuin, dat zijn geuren zich verspreiden! Bernardus: Kom snel, mijn lief, wees als de gazel... Zie, de 'taal van verliefden' in het Hooglied, bij Bernardus, bij Roswitha, bij Bernardus én Roswitha. Liefde staat aan de oorsprong van het gelovige woord, maar ook van het psychoanalytische woord. Er ontstond een onzichtbare dramaturgie, waarin zij vertrouwen in me stelden en liefde voor me koesterden en ik voor hen. Een identificatie met een liefhebbende en beschermende instantie. We bouwden samen een wereld op van doen-alsof, spelen en maskers, die bestaansrecht verleende aan de wereld van de illusie. Hoewel ze weerstand van formaat bieden, zijn katholieken dus toch te analyseren. Hun fantasma's nam ik ernstig, want ze onthulden wezenlijke verlangens en trauma's, in geen geval dogma's. Ik stelde hun vragen als: hoe staat het met uw verlangen naar maagdelijkheid? Met u als kind van een moeder? De analyse, die de libido die schuilgaat onder de meest bescheiden wensen blootlegt, is echter geen uitnodiging tot seksuele bevrijding; ze houdt het beeld voor van een perversie die de mens eigen is. Bernardus: [verdwaasd] Roswitha, wat is er gebeurd met de biechtvader? Roswitha: Ik weet het niet. Bernardus: [roept uit] Mijn God, mijn God, waarom hebt Gij ons verlaten?37 Wij vertrouwden je, legden onze ziel bloot en nu verwachten we daar iets voor terug. Julia: [onhoorbaar voor B&R tot Paulus en Thomas] Ze kunnen alleen iets terug verwachten als ze hun band met mij verbreken. Nu laat ik ze los, nu laat ik ze gaan. Ze moeten groeien naar 'volwassenheid', een zelfstandigheid waarin fantasma's leefbaar worden, waarin vaak onaangename waarheden onder ogen gezien worden. Fantasieën vormen niet langer klachten of dogma's, maar ze zijn de drijfveer van een bestaan waarin levenskunst centraal staat. Thomas: [op reclamedeuntje] Thuis zijn bij zichzelf. Bernardus: Geen antwoord? In orde, dan leg ik onszelf wel een penitentie op. Je bent genezen, ga en zondig in het vervolg niet meer, anders zou je nog iets ergers overkomen.38 En, hetzelfde geldt voor mij. Kom, mijn lief, laten wij naar buiten gaan, / laten we overnachten in de dorpen.39 [Hierop verlaten allen de scène: eerst vertrekken de verzamelde begijnen en broeders, en als laatsten Bernardus en Roswitha. Voor ze afgaan, werpen ze nog een speelse knipoog naar elkaar en daarna nog een in de richting van de lui op de dwarsbalk.]   Hoofdstuk 8 [Toneel donker. Plotseling spot op knielende Roswitha. Tegen achterwand wordt een schilderij van Maria door Piero della Francesca [1470] geprojecteerd. Daarnaast worden verschillende evocaties van de smarten van haar lijdende Zoon geprojecteerd, die elkaar steeds sneller opeenvolgen naarmate de begijn haar climax nadert. Zij bevindt zich opnieuw in contemplatie en ervaart daarbij heftige lichamelijke reacties, die begeleid worden door een ingehouden gekreun. Wanneer zij de climax lijkt te bereiken, valt het licht echter uit en onmiddellijk daarop kan men een man horen roepen: Roswitha, eten! Roswitha schrikt uit haar extase op en schikt haar kleren. De hele scène baadt nu in het licht en een gedekte tafel en een baby worden zichtbaar. Bernardus komt nog met een kom aangedrenteld, geeft Roswitha een kus op de wang en een klets op haar achterste.] Bernardus: Kom, laat ons eerst Immanuël zijn papje geven. [neemt een schep, vliegert ermee naar Immanuëls mondje] Een lepeltje voor mama ... [de kleine steekt zijn tong uit, bolt zijn wangen; zonder te slikken laat hij de pap over zijn kin druipen en begint onbedaarlijk te wenen. Roswitha neemt hem van zijn plaats en troost hem aan haar borst. Ze kijkt liefdevol hoe hij kalmeert. Ze wendt zich tot Bernardus en roept opgewonden.] Roswitha: Bernardus, wij zijn het dankgebed vergeten!!! Bernardus: [met een volle mond] Wacht even. [veegt zijn mond af, neemt zijn Bijbel, slaat hem willekeurig open, kijkt even, schraapt de keel en declameert plechtstatig] Ik heb hier een passage uit de Eerste Brief aan de Korinthiërs van Paulus: Ik zou wel willen dat alle mensen waren zoals ikzelf, maar ieder heeft nu eenmaal van God zijn eigen gave ontvangen, de een deze, de ander die. Tot de ongehuwden en weduwen zeg ik: het is goed voor ze, als zij blijven zoals ik. Maar als zij zich niet kunnen beheersen, laten zij dan trouwen. Het is beter te trouwen, dan van begeerte te branden.40 [Doek]   Voetnoten 1     Piero della Francesca, Nativity (c. 1470; Panel, 124,5 x 123 cm National Gallery, London) http://www.kfki.hu/~arthp/html/p/piero/francesc/ 2*     Ravenstein, Klooster Soeterbeek; Museum voor Religieuze Kunst in Uden; http://www.christusopdekoudesteen.com/BeeldenNederland.htm ; * Albrecht Durer, Christ as the Man of Sorrows (1493. Oil on panel. Staatliche Kunsthalle, Karlsruhe, Germany) http://www.abcgallery.com/D/durer/durer13.html ; *Geertgen tot Sint Jans, Nood Gods (Christus als de Man van Smarten)(ca. 1490. Paneel, 24,5 x 24 cm. Catharijne Convent, Utrecht); http://cc2.hku.nl/martin/reservoir/lichaamlust/smart.html ; * Matthias Grünewald, The Crucifixion; http://www.ibiblio.org/wm/paint/auth/grunewald/crucifixion/; 3    Het idee voor de dwarsbalk spruit voort uit Dirk Tanghes bewerking van "Romeo en Julia" van een aantal jaren geleden, waarbij het balkon (van de beroemde balkonscène) op het toneel werd weergegeven als een mobiele dwarsbalk. 4     Julia spreekt in een mengelmoes van citaten (zie bibliografie voor relevante werken) en fictieve uitvindsels van onzentwege. 5     Afbeeldingen van Bernardus van Clairvaux; http://www.catholic-forum.com/saints/stb08004.htm 6    Het personage ontleent haar naam aan Roswitha von Gandersheim, de schrijfster van het eerste Latijnse gedicht Maria, dat handelt over de geboorte van de Maagd. De eerste Duitse dichteres/dramaturge leefde vermoedelijk van 938 tot 1002. Haar werken hebben soms een openlijk erotisch karakter. Haar personage is in ons stuk voor het leeuwendeel fictief. 7    In deze "preek" is vrijelijk gebruik gemaakt van beschrijvingen uit het zevende visioen van Hadewijch. Claassens, 1999:113-118. 8     Zie bijlage 9     1 Joh. 4,19 10     Deze preek is een soort compilatie van Bernardus van Clairvaux' eerste negen preken over het Hooglied. 11     Encycliek van Paus Pius XII 12     Rom. 8,5 13    Daar Bernardus' preek vroegtijdig onderbroken wordt, komt hij er niet toe dit punt te bespreken. Bernardus wijst er echter op dat de mondkus "onuitsprekelijk [is] en door geen enkel schepsel ervaren" (p.93): het is "de ondeelbare eenheid [...] van de Vader en de Zoon" (p.95), waaronder hij de heilige Geest verstaat. Wanneer de bruid dus vraagt om gekust te worden met de kus van Zijn mond, wil ze niets anders dan "de heilige Geest ingestort krijgen" (p.94). 14     Hoogl. 5,3 15    Hoogl. 2,4 16     Js. 40,6-7 17     * Jack in the Pulpit No. IV, 1930; http://www.happyshadows.com/okeeffe/flowers.htm * Two Calla Lilies on Pink; http://www.happyshadows.com/okeeffe/flowers3.htm 18    naar Bacon, Novum Organum 19    Schiller, Don Carlos 1,1 20    cf. Mt. 1,20-23 21    Bernardus' uiteenzettingen over de lelie zijn gebaseerd op de volgende preken:     Sermon forty-seven: The Flower of the Field, of the Garden and     of the Bridal Suite     Sermon forty-eight: As a Lily Among Thorns, So the Soul Amid Sins     Sermon seventy: He Feeds Among the Lilies     Sermon seventy-one: Feeding Among the Lilies Op: http://glorifyhisname.com/sys-tmpl/bernardofclairvaux/ 22     cf. Bernardus, geciteerd door: Kristeva, 1991:184. 23    Hoogl. 2,2 24    Hoogl. 2,16; Hoogl. 6,3 25    Hoogl.2,1 26    Hoogl. 4,12 27    Hoogl. 4,13 28     Simon, Paul. "The Sound of Silence". 29    Weiss, 1964:112 30     Piero della Francesca; cf. openingsscène 31    Hoogl. 3,5 32    etymolgische verklaring van "Roswitha". 33    Roswitha von Gandersheim geciteerd op: http://home.t-online.de/home/0538291488/history.htm 34     Frans Kusters op: http://www.kun.nl/kunieuws/nieuws/archief/26/36/kusters.html 35    Mt. 23,3 36    Vanaf nu communiceren Bernardus en Roswitha met citaten uit alle hoofdstukken van het Hooglied. 37    Mt. 27,46 38     Joh. 5,14 39    Hoogl. 7,12 40     1 Kor. 7,7-9 Bibliografie Brink, Gabriël van den. 'Kristeva en de Revolutie van de Poëtische Taal'. In: Te Elfder Ure. Stichting Te Elfder Ure (ed.). Nijmegen, 1986. Claassens, Geert H.M. "Hadewijch". In: Claassens, Geert H.M. Inleiding in de Middelnederlandse Letterkunde. Leuven: Acco, 1999. p.101-121. Clairvaux, Bernardus van. Hij Kusse Mij met de Kus van Zijn Mond: Preken 1-9 over het Hooglied. Gent: Carmelitana, 1999. Clairvaux, Bernardus van. Sermons Forty-Seven, Forty-Eight, Seventy , Seventy-One http://glorifyhisname.com/sys-tmpl/bernardofclairvaux/ De Bijbel. Uit de Grondtekst Vertaald. Willibrordvertaling. 's-Hertogenbosch: Katholieke Bijbelstichting, 1995. Kristeva, Julia; Clément, Catherine. Le Féminin et le Sacré. Paris : Stock, 1998. Kristeva, Julia. Liefdesgeschiedenissen. Een Essay over Verleiding en Erotiek. Amsterdam: Contact, 1991. Kristeva, Julia. "Het Geluk der Begijnen". In: Vandenbroeck, Paul. Hooglied: de beeldwereld van religieuze vrouwen in de Zuidelijke Nederlanden, vanaf de 13de eeuw. Gent: Snoeck-Ducaju, 1994. p.167-177. Kristeva, Julia. In den Beginne was de liefde. Psychoanalyse en Geloof. Zoetermeer: Uitgeverij Meinema, 1993. Kristeva, Julia. "Lire la Bible". In : Kristeva, Julia. Polylogue. Paris: Seuil, 1977. p.173-189. Pius XII. "Doctor Mellifluus. On Saint Bernard of Clairvaux, the Last of the Fathers: Encyclical promulgated on 24 May 1953". http://www.catholic-forum.com/saints/stb08001.htm Simon, Paul. "Sound of Silence" Op: The Definitive Simon and Garfunkel. UK: Sony Music, 1991. Cf. http://www.geocities.com/Athens/Rhodes/9574/lyrics.htm Suchsland, Inge. Julia Kristeva zur Einführung. Hamburg: Junius, 1992. Vandenbroeck, Paul. Hooglied: de beeldwereld van religieuze vrouwen in de Zuidelijke Nederlanden, vanaf de 13de eeuw. Gent: Snoeck-Ducaju, 1994. Verwey, Albert. Sonnetten. http://www.dbnl.org/tekst/_nie002nieu01/_nie002nieu01_016.htm Weiss, Peter. Die Verfolgung und Ermordung Jean Paul Marats dargestellt durch die Schauspielgruppe des Hospizes zu Charenton unter Anleitung des Herrn de Sade. Frankfurt a.M.:Suhrkamp, 1964. Gebruikte sites over Bernardus van Clairvaux: http://www.catholic-forum.com/saints/saintb08.htm http://www.cin.org/saints/bernclai.html http://justus.anglican.org/resources/bio/232.html http://www.abdijsion.nl/teksten.htm http://www.heiligen.net/aug/frm2008.htm http://www.trouw.nl/artikelactueel/986192972266.html http://imagesofheaven.org/Cistercians.htm Gebruikte sites over Roswitha von Gandersheim: http://www.newadvent.org/cathen/07504b.htm http://home.t-online.de/home/0538291488/history.htm   Drievuldigheidslied Het is - maar niemand weet wat het is. Het is hier, het is daar. Het is ver, het is nabij. Het is diep, het is hoog. Het is zó, dat het noch het een, noch het ander is. Het is licht, het is helderheid. Het is zeer duister. Het is ongenoemd. Het is ongekend, zonder begin of einde. Het is een kalm oord dat zonder hoedanigheid vervloeit. Wie kent er de woning van? Dat diegene er uit trede en ons zegge van welke vorm zij is! Word als een kind. Word doof, word blind. Het iet dat je bent moet worden Niet. Alles, elk Niet moet overschreden worden. Laat plaats, laat tijd, laat ook de beelden. Ga weggeloos de smalle weg omhoog: zo geraak je op de sporen van de woestijn. Ziel, ga uit - en God in, verzwelg al wat mijn is in het Niet van God. Ga onder in de bodemloze wateren. Vlucht ik ver van Jou, jij komt naar me toe; verlies ik mij, vind ik Jou, Bovenwezenlijk Goed!   © Karel De Sadeleer & Arne De Winde