De taal van de verbanning Imre Kertész Imre Kertész overleefde de holocaust. In een Europa dat nog altijd achtervolgd wordt door het antisemitisme roept de Duitse taal bij hem onuitwisbare associaties op. Deze taal werd ooit verrijkt door grote joodse schrijvers als Kafka en Celan en, ook al schrijft Kertész in het Hongaars, toch is zijn werk het best gekend via de Duitse vertalingen ervan.            Imre Kertész         Zaterdag 19 oktober 2002         The Guardian Ik wil het hebben over de vrijheid van zelfbepaling, die gebaseerd is op de eenvoudige notie dat elk en ieder lid van de maatschappij het recht heeft om te bepalen wat hij of zij is. Niemand zou het voorwerp mogen zijn van spot of van discriminatie vanwege zijn geboorte of de manier waarop hij zelf bepaalt wie hij is, ook al laat de overheid deze discriminatie oogluikend toe, in het openbaar of in het geheim. Uiteraard geldt tegelijk dat niemand van oneerlijke voordelen mag genieten op basis van zijn afkomst, geloof, gedachtegoed, of gewoon op basis van wie hij is. Hier, in Europa, vindt men deze vrijheden waarschijnlijk vanzelfsprekend. In het dagelijks leven geniet iedereen ervan als gold het een fundamenteel mensenrecht en misschien vindt men het niet nodig om er over te praten. Toch is het nodig dit onderwerp aan te kaarten, want zelfs in de westerse democratieën is de vrijheid van zelfbepaling op het eerste gezicht niet echt een kwestie die voldoende opgelost lijkt te zijn. Het is waar dat het concept van de mensenrechten, waarvan het recht op vrijheid en op waardigheid het meest fundamentele is, voor het eerst gestalte kreeg in de westerse beschaving. De totalitaire staat echter vindt ook in datzelfde begrip zijn oorsprong. De dictaturen van de twintigste eeuw vonden het normaal de rechten van het individu af te schaffen, mensen als schapen op te sluiten in reusachtige kooien, en hen makkelijk herkenbare, opvallende etiketten op te plakken - de al te vanzelfsprekende emblemen van een geprivilegieerde of gestigmatiseerde rang of stand. Meestal denken we hierbij aan de extreme uitersten van dergelijke vormen van bepalen. Maar er bestonden tientallen begrenzingen tussenin die verscheidene vormen van discriminatie inhielden. We kunnen moeilijk de schade overschatten aangericht door de institutionalisering en de daadwerkelijke toepassing van dit systeem van collectief brandmerken, hoe het de opinie van veel mensen heeft verstoord, hun relaties met elkaar heeft vergiftigd en hun eigen zelfbeeld heeft aangetast. Het systeem van symbolen dat de Nazi's hebben bedacht was in zekere zin het eenvoudigste en het meest doorzichtige. Het was hun bedoeling om bepaalde mensengroepen uit te roeien terwijl anderen werden aangemoedigd om te kweken als waren het fokmerries. In de communistische dictaturen was de situatie ingewikkelder. In dat geval waren de ambtenaren die de selecties doorvoerden altijd geplaatst binnen de afgebakende zones, en ze bleven mensen verplaatsen van de ene kooi naar de andere. Soms gebeurde het wel eens dat de ambtenaar van dienst middenin het selectieproces langs achter werd gevat en ongemanierd in een van de akelige kooien werd gegooid, waarin hij tot dan toe zelf ijverig andere mensen had gestopt. Het is niet mijn bedoeling om me te verdiepen in een analyse van dictatoriale regimes die discriminatie en genocide hebben vertaald in een algemeen principe van hun bewind. Trouwens, ik heb enkel de twee extreemste vormen van collectieve discriminatie vermeld die de dictaturen in de twintigste eeuw hebben toegepast en ik gaf alleen Europese voorbeelden. We weten dat er heel wat niet-Europese vormen bestaan. Zelfs binnen Europa bestaan er mildere en toch zeer efficiënte vormen van collectieve discriminatie die we civiele discriminatie zouden kunnen noemen.  De overheidsinstanties staan blijkbaar hulpeloos tegenover deze zogenaamde civiele discriminatie, en politici, die enigszins vertederend als populistisch worden bestempeld, buiten deze discriminatie uit op een zorgeloos onbeschaamde manier. En dan is er nog het soort discriminatie, vooral in de Oost-Europese postcommunistische staten, dat stilzwijgend wordt toegestaan en zelfs gestimuleerd, ook al ontkennen de autoriteiten dit officieel met klem. Onlangs vertelde een Indische schrijfster, Urwashi Butalia, over haar eigen ervaringen. Van haar vernamen we wat er gebeurt met de bevolking wanneer de politiek tweedracht zaait tussen twee volkeren, in dit geval de Indiërs en de Pakistanen. Ze spreken dezelfde taal en ze delen dezelfde cultuur maar hun manier van denken, hun leven zelf kan overhoop komen te liggen vanwege religieus fanatisme en irrationeel nationalisme. Bijna van de ene dag op de andere kwamen deze mensen tot de vaststelling dat ze in twee verschillende kampen waren verdeeld en dat ze plotseling niet meer wisten wat te denken over de harde realiteit van hun eigen bestaan, hun eigen duidelijke identiteit, hun tot dan toe ongestoorde zelfbepaling.  Wij, als Europeanen, hebben al vaker dit soort plotse, dikwijls abrupte veranderingen meegemaakt in de voorbije eeuw, meer in oostelijk of centraal Europa dan wel in het westelijke deel van ons continent. Dergelijke veranderingen gaan meestal gepaard met onvervangbare culturele verliezen. Vroegere culturele centra en universiteitssteden, waar drie of vier talen werden gesproken, zakten naar het peil van een achterlijk boerengat ergens in een reusachtig imperium en verdwenen zo van de Europese culturele kaart. Velen denken nu waarschijnlijk aan Czernowitz, waarvan de dichter Paul Celan afkomstig was, als een 'stad bevolkt door mensen en boeken'. Het waren de Duitsers zelf die, als gevolg van hun streven naar wereldoverheersing, de Duitse cultuur hebben kapotgemaakt in multinationale, meertalige gebieden waar miljoenen mensen woonden en waarin de Duitse culturele invloed grotendeels overheerste. Ze vernietigden er de Duits- of Jiddischsprekende minderheden die aan de Duitse taal literaire meesters hebben geschonken als Joseph Roth, Franz Kafka en Celan.  Deze schrijvers woonden meestal in een andere taalomgeving en ze schreven in het Duits. Dat deden ze omdat het de taal was die ze thuis met hun ouders hadden gesproken. Omdat ze joods waren, en dus ontworteld en kosmopolitisch, naar de wens van hun vijanden, dachten en schreven ze in de dimensies van een hoofdtaal. In het Duits schrijven hield voor deze schrijvers in dat ze intellectueel onafhankelijk konden zijn. Dit garandeerde hun vrijheid tot zelfbepaling. Vandaag de dag is het zo dat deze vroegere, gedeeltelijk Duitse culturele zones (en ik leg de nadruk op het woord 'gedeeltelijk') - zowat vanaf het schiereiland aan de Krim over Bukovina tot Galicia in het noorden - de Duitse cultuur niet langer verrijken. De enigen die verantwoordelijk zijn voor dit verlies zijn de Duitsers zelf. Aannemen dat politiek en cultuur elkaars vijanden zijn in plaats van louter tegengestelden is een typisch twintigste-eeuws verschijnsel. Het is allesbehalve een natuurlijke ontwikkeling. Een politiek die gescheiden is van de cultuur leidt tot onbegrensd despotisme door middel van pure macht en dit kan een ware ravage aanrichten.  Deze scheiding vernietigt niet noodzakelijk levens en bezittingen, maar ze tast altijd de menselijke ziel aan. Het vernietigingswapen heet ideologie. De twintigste eeuw, een eeuw die berucht is voor haar rampzalig verlies aan culturele waarden, heeft die vroegere waarden vervangen door ideologieën. Het meest tragische gevolg van deze verandering kwam tot uiting in het feit dat het hedendaagse gewone volk, de 'massa', die nooit toegang had tot cultuur, in plaats daarvan een ideologie kreeg voorgeschoteld. Deze ontwikkeling heeft heel wat oorzaken. Eén ervan is zeker het feit dat deze massa gewoon volk opdaagde op het moment dat de Europese beschaving een van haar meest, zoniet de meest diepgaande, spirituele crisissen doormaakte. Er waren mensen die, met behulp van subtiele technieken, ontwikkeld door het apparaat van de politieke partijen, erop uit waren om die massa te controleren en te gebruiken. Was het niet Thomas Mann die zei dat het volstaat om een grote massa mensen een 'Volk' te noemen om hen zover te krijgen zich ongeveer bij om het even wat aan te sluiten. Daarvoor was geen totalitaire staatsmacht nodig. Het autoritaire bewind van een Franco, een Dolfuss, of een Nicholas Horthy kon ook godsdienst, patriottisme en cultuur in politiek veranderen, en de politiek zelf in een instrument van de haat.  Haat en leugens. Dat waren misschien wel de twee meest belangrijke componenten van de politieke opvoeding die de mensen in de twintigste eeuw kregen. Denk gewoon even aan de 'Two Minutes Hate' in George Orwell's '1984'. 'Liegen was nog nooit zulk een machtig instrument om geschiedenis te schrijven als de voorbije 30 jaar'. Dit schreef Sándor Márai in 1972. Dat was zeker het geval in de landen in oostelijk en centraal Europa, die na de Eerste Wereldoorlog overdreven gevoelige, nationalistische ideeën verkondigden. Een grote centraal-Europese macht, de Oostenrijks-Hongaarse monarchie, viel uiteen. Deze desintegratie produceerde giftige ideeën die de nieuwe naties, die in haar plaats tot stand kwamen, hebben besmet. Aan de universiteiten en hogescholen binnen het wreedaardig beknotte Hongarije werden discriminerende wetten uitgevaardigd, en in 1938 werd een nog ingrijpender anti-joodse wetgeving vastgelegd. In 1944 kreeg ik een gele ster opgespeld, en die zit er symbolisch nog steeds. Tot vandaag ben ik er niet in geslaagd om haar te verwijderen.  Ik geef toe dat het misschien wel verbazing wekt dat ik dit nog steeds zeg, meer dan 10 jaar nadat de laatste Europese totalitaire staat verdween, meer dan 10 jaar na de invoering van een representatieve democratie in dit deel van Europa. Eigenlijk was het niet gemakkelijk om de waarheid onder ogen te zien, en het was nog moeilijker om er mij bij neer te leggen. Zulke pijnlijke gemoedstoestand leidt blijkbaar automatisch tot haar eigen pathologie zonder dat we er ons volledig bewust van zijn. Je krijgt bijvoorbeeld het gevoel dat de wereld waarin je leeft ontastbaar en spookachtig is, ook al ben jij het die onwerkelijk en spookachtig bent geworden. Ofwel gebeurt het omgekeerde: je ervaart jezelf als vreemdeling, ook al heb je niets anders gedaan dan je vermengen met een vervreemdende omgeving. Mijn vrouw is Amerikaanse en ze heeft dus geen last van deze Oost-Europese aandoeningen. Ze heeft gemerkt dat ik, wanneer we in het buitenland zijn, een volledige persoonlijkheidsverandering onderga. In vreemde landen voel ik me thuis terwijl ik me thuis gedraag als een vreemdeling. Met buitenlanders praat ik vrijuit, maar met mijn eigen landgenoten voel ik me niet op mijn gemak. In de dictatuur van het zogenaamde socialisme was dit een natuurlijke situatie, en ik heb er min of meer mee leren leven. Je hebt meer tijd nodig om te wennen aan racisme in een democratie. Maar nu dring ik tenminste door tot de kern van een probleem dat, zo geloof ik althans, niet alleen mijn probleem is.  In mijn dagelijks leven moet ik voortdurend reageren op storende stimuli die vanuit de wereld rondom mij op me afkomen. Het lijken wel lichte elektrische schokjes die je huid prikkelen. Metaforisch ben ik me voortdurend aan het krabben. We kennen allemaal de beroemde uitspraak van Montesquieu: 'Op de eerste plaats ben ik een mens, en daarna een Fransman.' De racist - want het antisemitisme is sedert Auschwitz geen louter antisemitisme meer - wil dat ik op de eerste plaats een jood ben en dat ik daarna geen mens meer ben.  In onze verwarring zoeken we onzeker naar argumenten om ons te verdedigen en we ontdekken dat we over onszelf praten en denken op een uiterst primitieve manier. Geen wonder! Datgene waartegen we moeten opboksen is op de eerste plaats primitief. Als we in een dierenkooi worden gestopt, moeten we vechten als dieren. De manier van denken waartegen we protesteren zet er ons toe aan om onszelf te bekijken vanuit een nederig standpunt. Na een tijdje bekijken we niet langer ons eigen ik maar iemand anders. Kort gezegd: dit proces vertekent onze persoonlijkheid. Ook de ultieme en pijnlijkste zelfverdediging van een dergelijk vertekende persoonlijkheid kennen we maar al te goed. Het ongelukkige slachtoffer dat met onmenselijke ideologieën wordt geconfronteerd gaat vastbesloten zijn eigen menselijkheid bewijzen. Dat soort inspanningen heeft iets zieligs, want de ideologen zijn er net op uit om hem zijn menselijkheid te ontnemen. Maar eenmaal hij racistische categorieën aanvaardt, wordt hij een jood. Hoe meer hij probeert te bewijzen dat hij menselijk is, hoe zieliger en hoe minder menselijk hij wordt. In een racistische omgeving kan een jood niet menselijk zijn, maar hij kan ook geen jood zijn. Want het begrip 'jood' is enkel en alleen in de ogen van de antisemieten een ondubbelzinnige benaming.  Edmond Jabčs, een Franse schrijver, heeft ooit gezegd dat de moeilijkheden van het joodse bestaan net dezelfde zijn als die waarmee een schrijver te kampen heeft. Niemand heeft ooit mijn situatie duidelijker beschreven. Toch zie ik een belangrijk verschil. Toen ik besloot schrijver te worden, deed ik dat bewust, maar als jood werd ik geboren. Om de schrijver in mij en de jood in mij te laten samenvallen en één enkel attribuut te vormen, moet ik mijn joods-zijn bekijken zoals de geplande uitvoering van een literair werk, namelijk als een taak die ik moet voltooien, als een beslissing ten gunste van een volwaardig bestaan of van totale zelfverloochening. Als ik kies voor een volwaardig bestaan, draait alles meteen in mijn voordeel uit. Uiteindelijk is het feit dat ik een jood ben het resultaat van een beslissing. Eenmaal ik deze beslissing heb genomen, zal ik niet alleen gespaard blijven van een zogenaamde identiteitscrisis, maar mijn gehele bestaan zal ook in een scherper daglicht komen te staan. Nochtans moet ik de confrontatie aangaan met enkele vragen die de bijzondere aard van mijn joods-zijn oproept. Twee of drie decennia geleden zou ik de vraag voor wie ik schrijf als een irrelevante pseudo-vraag beschouwd hebben. Ik schrijf natuurlijk voor mezelf, zou ik geantwoord hebben. Eigenlijk vind ik dat nog steeds. Maar vandaag de dag ben ik meer geneigd om toe te geven dat ook andere mensen, de wereld rondom mij, de onderlinge relaties die we maatschappij noemen, een rol spelen in het creëren van de entiteit die 'mezelf' wordt genoemd. Vandaar dat ik, tenminste gedeeltelijk, een gevangene ben van mijn omstandigheden. Dit heeft ongetwijfeld een stempel gedrukt op alles wat ik geschreven heb.  Als ik zeg dat ik een joods schrijver ben, bedoel ik daarmee niet noodzakelijk dat ik zelf joods ben. Immers, van welke jood is er hier sprake als het gaat om iemand die geen godsdienstige opvoeding heeft gehad, die geen Hebreeuws spreekt, die niet vertrouwd is met de elementaire teksten van de joodse cultuur en die niet in Israël maar in Europa woont? Wat ik echter wel kan zeggen over mezelf komt erop neer dat ik een kroniekschrijver ben van een anachronistische status, namelijk die van een geassimileerde jood, de drager en rapporteur van deze status en de voorbode van zijn onafwendbaar einde. In die zin speelt de Endlösung een cruciale rol: iemand met een joodse identiteit die in eerste instantie, misschien uitsluitend, gebaseerd is op Auschwitz kan je moeilijk een jood noemen.  Het gaat om de 'niet-joodse jood' van Isaac Deutscher, de ontwortelde Europese variëteit, die geen normale relatie kan ontwikkelen met de joodse status die hem is opgedrongen. Hij moet een rol spelen, misschien wel een belangrijke, in de Europese cultuur (als er nog zoiets bestaat), maar hij mag allesbehalve deel uitmaken van de joodse geschiedenis na Auschwitz of van de joodse revival (als er zoiets bestaat of zal bestaan).  De schrijver van de holocaust bevindt zich daarom in een moeilijke positie. In een vroeger essay met de titel 'Aszám zött nyelv' (de verbannen taal) heb ik getracht de gedachte te ontwikkelen dat de holocaust geen eigen taal heeft of kan hebben. De Europese overlevende moet zijn beproeving beschrijven in een van de Europese talen, maar die taal is niet die van hemzelf, noch is het de taal van het land dat hij heeft gebruikt om zijn verhaal aan te vertellen. 'Ik gebruik een geleende taal om mijn boeken te schrijven, die op een tamelijk natuurlijke manier deze taal zullen verbannen, of deze enkel zullen gedogen aan de rand van haar bewustzijn', schreef ik in dat essay. Ik gebruik het woord 'natuurlijk' omdat het land, waarvan ik de taal gebruik, mythen heeft ontwikkeld tijdens zijn eeuwenlange strijd om nationaal te kunnen overleven en deze mythen, als een deel van een onuitgesproken nationale consensus, hebben ook een invloed gehad op de literatuur van dat land.  Ik schrijf graag in het Hongaars omdat ik me op die manier veel scherper bewust ben van de onmogelijkheid om te schrijven. In een brief aan Max Brod, waarin hij zijn overwegingen weergeeft over de situatie van de joodse schrijver, spreekt Kafka van drie onmogelijkheden: het is onmogelijk om niet te schrijven, onmogelijk om niet in het Duits te schrijven en onmogelijk om op eender welke andere manier te schrijven. En verder zegt hij: 'We kunnen er bijna een vierde onmogelijkheid aan toevoegen: het is onmogelijk om te schrijven.' In deze tijd zou hij misschien nog iets anders aan de lijst toevoegen: het is onmogelijk om over de holocaust te schrijven. En zo zouden we die paradoxale onmogelijkheden ad infinitum kunnen blijven opsommen . We kunnen stellen dat het onmogelijk is om niet over de holocaust te schrijven, onmogelijk om erover te schrijven in het Duits, en net zo onmogelijk om er op eender welke andere manier over te schrijven.  Om het even waar of in welke taal de schrijver van de holocaust ook schrijft, hij is een spirituele vluchteling die spiritueel asiel aanvraagt, steevast in een vreemde taal. Als het waar is dat de enige filosofische kwestie de vraag over zelfmoord is, dan kent de schrijver van de holocaust die ervoor kiest verder te leven maar één probleem, namelijk dat van de emigratie, alhoewel het gepaster zou zijn om te spreken van verbanning. Verbannen uit zijn echte thuis die nooit heeft bestaan. Immers, als die wel had bestaan, dan zou het niet onmogelijk zijn om over de holocaust te schrijven. Dan zou de holocaust een taal hebben, en de schrijver van de holocaust zou zich kunnen integreren in een bestaande cultuur.  Maar dit zal nooit mogen zijn. Elke taal, elke natie, elke beschaving heeft een dominant Ik dat de wereld waarneemt, regelt en beschrijft. Het is dit voortdurend actieve, collectieve Ik dat de essentie uitmaakt waarmee om het even welke gemeenschap, natie, volk of cultuur zich kan identificeren tot op verscheidene niveaus van succes. Maar waar kan het bewustzijn van de holocaust een thuis vinden? Welke taal kan beweren dat ze de essentie, het dominante Ik, de taal van de holocaust in zich draagt? En als het antwoord op die vraag positief is, zou die taal dan niet zo schrikwekkend en zo luguber zijn dat ze diegenen die haar spreken zou vernietigen?  Misschien is het tenminste gepast dat de banneling van de holocaust zijn verbanning aanvaardt en dat hij er zo nu en dan verslag kan over uitbrengen. Dit is vooral het geval in oostelijk en centraal Europa. Als gevolg van twee wereldoorlogen en van de holocaust in het bijzonder verdween het Duits er als inter- en supranationale taal, ooit gesproken van Bukovina tot Krakau, van Praag tot Fiume. Het was de taal waarin schrijvers, die geen plaats konden of wilden vinden in de nationale literatuur, hun vrijheid van uitdrukking vonden.  Deze nationale vormen van de literatuur lijken weinig bereid om de louterende lessen van de holocaust in zich op te nemen, terwijl de ervaring zelf ook deel uitmaakt van hun collectief bewustzijn, zelfs al gebeurt dit op een andere manier. Los van de publieke figuren die openlijk het racisme omarmen zou het echter schadelijk zijn iemand hiervan de schuld te geven, en nog veel schadelijker van te spreken over het antisemitisme 'dat met de moedermelk is meegekregen'. Antisemitisme dat is overgeërfd is een lastige erfenis, maar genetisch kan je het in geen geval noemen. De oorzaken ervan zijn uitsluitend van historische en psychologische aard. Deze naties hebben zware verwondingen opgelopen aan hun nationale waardigheid en ze vechten al jaren voor hun feitelijk bestaan als natie. Op een karakteristieke maar geenszins originele manier hebben ze helaas ontdekt dat het antisemitisme een handig wapen is in deze strijd.  Oscar Wilde zat, in de nog onschuldige negentiende eeuw, in de gevangenis omdat hij zijn vrijheid van zelfbepaling al te liberaal had geďnterpreteerd. In een van zijn essays schreef hij: ''Ken jezelf!' stond te lezen boven de portalen van de antieke wereld. Boven de portalen van de nieuwe wereld moet er 'Wees jezelf!' geschreven staan.'  Onze ervaringen, onze eigen ogen vertellen ons dagelijks dat het de 'nieuwe wereld' is die dit van langs om meer onmogelijk maakt. Toch kunnen we minstens nastreven wat Nietzsche beoogde in een volledig hoofdstuk van zijn fantastisch boek 'Ecce Homo', namelijk dat we worden wat we zijn, dat we onze lotsbestemming volgen en dat we er de juiste conclusies uit trekken, hoe bitter die ook mogen zijn. Misschien leidt de weg naar de vrijheid van zelfbepaling nergens naartoe. Het is moeilijk voor een schrijver, die een bepaalde taal (die waarin hij schrijft) voortdurend als geprivilegieerd aanvoelt, om toe te geven dat, wat hem betreft, een bepaalde taal gelijk is aan een andere, en dat geen enkele ervan werkelijk de zijne is.  In feite behoor ik tot die joodse literatuur die in oostelijk en centraal Europa is ontstaan. Deze literatuur werd nooit geschreven in de taal van de onmiddellijk nationale omgeving en ze maakte nooit deel uit van een nationale literatuur. We kunnen de ontwikkeling van deze literatuur nagaan van Kafka tot Celan en tot hun opvolgers. We hoeven er slechts de verscheidene émigré-literaturen op na te lezen. Voor het grootste deel gaat deze literatuur over de uitroeiing van de Europese joden. De taal die we spreken leeft zolang we haar spreken. Op het moment dat we zwijgen gaat ook de taal verloren, tenzij een van de grotere talen er medelijden mee krijgt en haar als het ware op de schoot tilt, als op een schilderij van de piëta.  Het Duits is de taal die daar vandaag de dag het meest toe geneigd is. Maar het Duits biedt, tegelijk, enkel tijdelijk asiel, een overnachtingsplaats voor daklozen. Het is goed om dit te beseffen. Het is goed om vrede te nemen met deze kennis en om te behoren tot diegenen die nergens thuis horen. Het is goed om sterfelijk te zijn.   © Imre Kertész. Vertaald naar het Engels door Ivan Sanders. Dit is een bewerkt uittreksel uit een essay van Imre Kertész: 'The freedom of Self-Definition', dat zal verschijnen in: 'Witness Literature: Proceedings of the Nobel Centennial Symposium', uitgegeven door Horace Engdall, dat gepubliceerd zal worden door 'Scientific World Publishing', Singapore, in December 2002. © Imre Kertész , © vertaling Griet Vercruysse