Terug naar de cover
Terug naar de inhoudstafel

De oorlog om het electronische boek

Leo de Haes

Zesduizend jaar lang is het goed gegaan met de wereld zonder de boekdrukkunst. Waarom zouden we dat dan nu veranderen?
(Filippo di Strata)

Gedrukte boeken zullen nooit de gelijke van handschriften zijn.  De simpele reden is dat kopiëren met de hand meer toewijding en arbeid vereist.
(Johannes Trithemius )

 

Het boekbedrijf is al lang geen gezapige bezigheid meer en dat gaat in de toekomst niet veranderen, nu de digitalisering van het boek zich langzaam maar zeker doorzet. Veel uitgevers en boekhandelaren worden daar doodnerveus van. Sommige auteurs zien in de nieuwe technologie zelfs een unieke kans om beide definitief uit te schakelen en het heft in eigen handen te nemen. En wat heeft de boekenwurm of de prijsbewuste consument van deze nieuwe evolutie te verwachten? Een digitaal exemplaar van nieuwe bestsellers blijft alsnog even duur als een hardcover, hoewel de dure distributiekosten volledig wegvallen. Wel kan hij vanuit zijn luie stoel boeken online bestellen, die vervolgens bij hem aan huis worden geleverd. Ook dat ziet de boekhandel ongaarne gebeuren, terwijl vele uitgevers zelf online beginnen te verkopen. Vorig jaar publiceerde De Brakke Hond (september 1999) over deze nieuwe ontwikkelingen in het boekenvak een standaardartikel. Sindsdien zijn er al tienduizenden nieuwe (ook elektronische) boeken verschenen en heeft de digitale toekomst van het boek ook Vlaanderen en Nederland bereikt. Een nieuwe stand van zaken.

De boekrevolutie

Vernieuwingen of veranderingen zijn niet altijd verbeteringen, maar ook niet per definitie verslechteringen. Vernieuwingen bieden wel altijd nieuwe kansen en uitdagingen. Jason Epstein, gewezen uitgeefdirecteur van Random House, heeft daar een prachtig stuk over geschreven in het aprilnummer 2000 van The New York Review of Books. Voor Jason Epstein bezit de digitalisering een zelfde cultureel revolutionair potentieel als de introductie van de boekdrukkunst door Gutenberg. Sterker, Epstein is als zwaar ontgoochelde éminence grise uit het boekenvak ervan overtuigd dat de nieuwe technologie de oplossing is voor de diepe malaise waarin het boekbedrijf verzeild is geraakt. Hij geeft indirect André Schiffrin gelijk die in The Business of Books aantoont dat fusies van grote uitgeverijen alleen maar leiden tot eenheidsworst, geestelijke fast food en respectloosheid voor auteur en tekst. Epstein schrijft: "Dat deze technologie verschenen is precies op een moment dat het boekbedrijf in een terminaal verval verkeerde, is niet alleen een godsgeschenk maar zelfs miraculeus." Je hoeft het niet helemaal met Epstein eens te zijn, om in te zien dat hij meer raak schiet dan mis.
     Welke goede ontwikkelingen heeft de nieuwe technologie in petto? Om het exclusief bij de boekhandel te houden: de dominante ketens die zowel uitgevers als kleine boekhandelaren zwaar onder druk zetten worden (eindelijk) aangevallen door onafhankelijke elektronische boekhandels als Amazon of het Belgische Proxis. Dat ook de elektronische boekhandel voor de nodige concurrentie zorgt voor de onafhankelijke boekhandel is geen geheim, maar zelfs de populairste internetwinkels zijn intussen over hun hoogtepunt heen. Amazon raakt maar niet uit de rode cijfers en is, net als vele andere, gestopt met zijn waanzinnige discountprijzen. Proxis heeft onlangs fors in zijn personeelsbestand moeten hakken om de kosten én de verliezen te drukken. Ook bij deze Belgische elektronische boekhandel geen buitensporige koopjes van 40% korting meer. De kleine boekhandel heeft dus weer ademruimte en krijgt meer dan ooit, mede dankzij het Web, een heel eigen plaats als intieme, overzichtelijke, lokale snuffelhoek waar je met enig professioneel advies parels in de pulp kunt vinden die buiten het geheide bestsellerslijstje vallen. Maar de onafhankelijke boekhandel zal wel mee op de kar moeten springen van de nieuwe technologie. Overal in Europa en de V.S. hebben boekhandels behoorlijke websites waar je per e-mail titels kunt bestellen, Vlaanderen loopt in dezen achterop. Co-libro, een samenwerkingsverband van een dertigtal onafhankelijke boekhandels, heeft weliswaar een website in opbouw, maar is in snelheid genomen. De Standaard Boekhandel-keten heeft een akkoord versierd met de onlineshop Azur. Wie een boek of CD bij Azur bestelt, kan het exemplaar bij het Standaard-filiaal in zijn buurt afhalen. Er zijn ruim 70 filialen in Vlaanderen, ver hoef je dus nooit te lopen. Azur en Standaard slaan twee vliegen in één klop: Azur hoeft zijn boeken niet te versturen, een aardige besparing op de portkosten en Standaard Boekhandel genereert nog meer toeloop. Hoe dan ook, het boekbedrijf en nieuwe technologie hoeven geen vijanden van elkaar te zijn. Integendeel. Epstein, die beide in zijn hart draagt, doet lyrisch over de boekhandel: "Een beschaafde maatschappij zonder boekhandelaars is ondenkbaar. Zoals heiligdommen en andere sacrale ontmoetingsplaatsen zijn boekhandels essentiële bouwstenen voor de mens."
    In het novembernummer van The New York Review of Books komt hij nog eens terug op ‘the book revolution’. Hij wijst op de vele additionele mogelijkheden voor de onafhankelijke boekhandel: hij kan pc’s installeren waarmee de koper tegen betaling boeken kan downloaden, hij kan boeken on demand laten printen of zijn winkelbezoekers verwennen met koffie of thee. Hier en daar gebeurt dat trouwens al, ook in Vlaanderen en Nederland. Wie de reusachtige boekhandel Scheltema in Amsterdam of Donner in Rotterdam bezoekt, ziet nog mogelijkheden zat. Scheltema en Donner zijn naast boekhandel ook hippe multimediawinkels waar je uren in kunt rondhangen. Je kunt er zelfs blijven lunchen zodat je tijdens etenstijd niet de straat op moet. En waarom zou een boekhandelaar niet ook leesapparaten als het Rocket eBook, het Softbook of straks de eBookman verkopen?

E-publish or perish

Sinds de opkomst van het internet kun je moeilijk volhouden dat Amerika een ver-van-mijn-bed-show is. Wat daar gebeurt, staat ons ook te wachten. Daarom is het nuttig een blik over de oceaan te werpen op de spannende voorhoede- en achterhoedegevechten die daar geleverd worden.
    Het Amerikaanse boekwezen is alvast meer dan Amazon.com, er is bijvoorbeeld het hier veel minder bekende Booksense.com. Dat is een website van 350 Amerikaanse onafhankelijke boekhandels met een gemeenschappelijke database van 1 miljoen boeken. Deze website laat geen klassieke commerciële top-10 zien, maar beveelt zijn kopers boeken aan die de boekhandelaars zelf gelezen hebben en waar ze 100% voor gaan. Een uitgever hoeft er evenmin $10.000 te betalen om een titel met kaft op de homepage te krijgen, zoals bij Barnes & Noble het geval is. Booksense kiest zelf, uit liefde voor het boek, voor de hoogste kwaliteit in diverse genres. De site wil de consument bewust maken van de unieke waarde van onafhankelijke boekhandelaars. Ook bij Contentville.com vind je tientallen onafhankelijke winkels die boeken aanprijzen, die ze zelf prachtig vinden. Deze site publiceert bovendien gratis de eerste twee hoofdstukken van boeken die later in druk verschijnen of een interview met de auteur.
    Amerika is ook meer dan Stephen King. Deze horrorschrijver krijgt wereldwijd zoveel media-aandacht, omdat hij al een bestsellerauteur is. Overigens wil zijn jongste onderneming, The Plant, niet zo goed lukken, want per hoofdstuk zijn er steeds minder afnemers die voor zijn tekst de gevraagde ene dollar willen ophoesten. Hij is er dan ook voortijdig mee gestopt. Naast King zijn er echter ontelbare andere auteurs die, al dan niet tegen betaling, boeken via het net aanbieden. Daaronder bevinden zich sterschrijvers als James Ellroy, John Irving, Frederick Forsyth, de Dalai Lama, Bob Woodward of Fay Weldon die op de officiële Britse regeringssite een vervolgverhaal publiceert. In Vlaanderen voert Geert De Kockere, een zeer gewaardeerde jeugdauteur, een eenzame strijd voor het e-book. Op zijn homepage, pigmalion.be, staat een tiental leuke elektronische boeken - verzen, een jeugdroman, kortverhalen - die je gratis kunt downloaden. De meeste zijn geïllustreerd door Johan Devrome. Sommige boeken heeft De Kockere speciaal voor zijn site geschreven, andere zijn niet meer leverbare boeken die zo aan een tweede virtueel leven beginnen.
    Maar ook voor talloze amateurschrijvers, debutanten of neofieten opent het internet talloze mogelijkheden. Digitaal publiceren begint zoetjesaan het traditionele uitgeven in eigen beheer te verdringen. Daar zit vanzelfsprekend een hoop rommel en gênante sentimentele kitsch bij, sommigen voelen zich zelfs geroepen om hun dagboek op het net te zetten, maar soms is een elektronisch boek ook een springplank naar een traditionele uitgever. Het bekendste verhaal is dat van M.J. Rose, intussen een gewaardeerde columniste over e-books en e-publishing. Haar eerste roman, Lip Service, een erotische thriller, was door tientallen traditionele uitgevers afgewezen, want zogenaamd ongeschikt, gezien de pikante inhoud, om via boekketens verkocht te worden. Rose publiceerde haar roman dan maar op haar eigen website en vroeg $10 per download en $20 voor fotokopies. Dat werd zo’n meevaller dat ze op eigen kosten 3.000 exemplaren liet drukken, die ze via Amazon aan de man bracht. Het werd ook daar een topboek en prompt wilden zowel de traditionele uitgever Doubleday als Pocket Books haar roman Lip Service publiceren. Het is slechts één van de honderden succesverhalen uit de elektronische uitgeefwereld.
    Auteurs die een blauwtje lopen bij grote concerns krijgen dus dankzij de elektronische uitgeverijen een tweede kans. En de keuze is groter dan ooit. In 1998 waren er in Amerika nog maar zo’n zestig e-publishers, nu zijn er dat al over de honderd. Maar ook de beste e-publishers leggen de lat almaar hoger. Zij dienen noodgedwongen op kwaliteit te schiften om het hoofd boven water te houden.
    MightyWords.com gooide onlangs 7.500 van de 10.000 zelfgepubliceerde boeken van de site, omdat ze niet te marketen zijn. Ook hier survival of the fittest. Toen het Britse Online Originals Frederick Forsyth binnenhaalde om exclusief 5 elektronische kortverhalen te publiceren, werd er meteen wereldwijd een forse promotiecampagne voor opgezet. De strijd tussen de elektronische uitgevers is dus niet minder hard dan die tussen traditionele uitgevers.
    Ook voor auteurs die deze rat race niet overleven is er hoop. XLibris, dat onder meer gefinancierd wordt door Random House, helpt schrijvers hun teksten te digitaliseren. Een boek in standaardformaat maakt XLibris zelfs gratis. Wie eindredactie wil of inspraak in de kaft of in de vormgeving, moet met geld over de brug komen. Ook voor de marketing moet er gedokt worden, maar de auteur mag het net zogoed zelf doen. De traditionele uitgever wordt hier dus totaal buiten spel gezet.
    Het Australische www.e-publishingaustralia.com helpt auteurs dan weer op een andere manier. Dit soortement literair agentschap biedt auteurs voor $20 de kans om hun boek op zijn website te zetten. Die wordt naar belangrijke papieren uitgevers verstuurd. Wordt het boek door een van hen gepubliceerd, dan krijgt het agentschap 7% commissieloon. Een enkele e-publisher zoekt op een zeer gemakkelijke manier geldgewin. Fatbrain bijvoorbeeld biedt 7000 fictie- en non-fictietitels aan van zo’n 5000 would be-schrijvers. Die betalen Fatbrain $1per maand om hun boek digitaal leverbaar te houden. Ook met puur amateurisme en ijdelheid is poen te verdienen op het net.
    Van Barnes & Noble kun je moeilijk beweren dat het niet professioneel is. Toch heeft ook deze boekhandelsketen zich stevig op het elektronische boek gegooid. Het biedt al ruim 4000 boeken in digitale vorm aan en publiceert (als eerste) een top-5 van elektronische boeken op zijn site. De grote uitgeefconcerns in Amerika ruiken ook geld. Simon & Schuster heeft aandelen in een elektronische uitgeverij gekocht; twee andere ‘major publishers’, St. Martin’s Press en Bertelsmann, hebben plannen om hun hele backlist digitaal aan te bieden; de net genoemde website Xlibris is in onderhandeling met verschillende grote uitgevers om hun boeken te helpen digitaliseren en Random House, een van de grootste uitgevers ter wereld, biedt sinds 1 november 2000 voor amper $5 100 klassiekers (Dickens, Jane Austen, Proust, James Joyce...) als e-book aan en komt vanaf volgend voorjaar met 20 eigen e-booktitels die exclusief op het net zullen verschijnen en tegen betaling kunnen worden gedownload. Bij de aangekondigde titels hoort onder meer een boek van de vermaarde journalist Robert Samuelson en biografieën van Björk en Alan Greenspan. Geen kattenpis dus.
    Sinds Stephen King zijn boek Riding the Bullet digitaal publiceerde, is het hek trouwens helemaal van de dam. Typische jonge e-uitgeverijen als Booklocker, Diskus Publishing en Electronic Bookseller hebben bekend gemaakt dat ze hun omzet sindsdien konden verdubbelen tot verviervoudigen. Ze profiteren dus mee van de publiciteit van King voor het e-book. Het zeer gespecialiseerde vaktijdschrift Publishers Weekly publiceert inmiddels heuse kritieken van elektronische boeken en het aantal literaire internetmagazines dat zich op het recenseren ven e-books gooit, is niet meer te turven. En ook hier schuift er soms geld over of onder de toog. Het zeer kritische tijdschrift Salon.com onthulde onlangs dat een andere onlineblad, Romantic Times, alleen recensies plaatst van e-uitgevers die op de site van het tijdschrift adverteert.
    Ook op een ander vlak betekende Kings experiment een doorbraak. Minstens 500.000 mensen bleken bereid om een (kort)verhaal op scherm te lezen, iets waar sceptici altijd laatdunkend over hebben gedaan. Intussen denkt het Nederlandse Meulenhoff-concern, waartoe onder meer uitgeverijen als Meulenhoff, Bert Bakker, Arena, Prometheus, Bruna, Het Spectrum en Standaarduitgeverij behoren, eraan om vanaf volgend jaar zijn backlist digitaal te commercialiseren. Het heeft al een contract gesloten voor het Rocket eBook en onderhandelt met Franklin Electronic Publishers over een overeenkomst voor de eBookman. Boeknet.nl, dat banden heeft met Meulenhoff, biedt als eerste Nederlandse internetboekhandel, spaarzaam al enkele elektronische boeken aan waarop geen copyright rust en heeft plannen om dat vanaf december tegen betaling ook met enkele nieuwe Meulenhoff-boeken te doen. Een van de eerste wordt de Nederlandse vertaling van Quintet van Frederick Forsyth, uitgegeven door Bruna. Met beroemde auteurs kun je de forcing voeren. De andere Vlaamse en Nederlandse uitgevers zullen dus moeten volgen. E-publish or perish, lijkt het wel.

E-book als marketing

Al even leerzaam is het verhaal van Seth Godin, een auteur van succesvolle marketingboeken. Hij verspreidde dit jaar gratis zijn boek Unleashing the Idea Virus op het net, in de overtuiging dat dit de beste reclame was voor zijn papieren boek dat later als hardcover zou verschijnen. Iedereen kon zijn boek lezen op het scherm en wie de hardcover vervolgens wilde kopen, kon vooraf intekenen. Simon & Schuster, de uitgever van Seth Godin, vond dit marketingidee te link en haakte af. Godin deed de hele operatie dan maar in zijn uppie vanaf zijn eigen homepage ideavirus.com. In plaats van op de bonnefooi 30.000 of 50.000 exemplaren te drukken met het risico de helft door de boekhandel geretourneerd te krijgen, wist hij nu precies hoeveel betaalde voorintekeningen er op het boek waren en hoeveel exemplaren hij dus moest laten drukken. Godin denkt trouwens verder: volgens hem gaan alle digitale boeken, in welk formaat ook, gratis worden, omdat er een overaanbod is, een overaanbod dat veeleer toeneemt dan slinkt. Een gratis e-book wordt dus een marketingmiddel voor het ‘treebook’, zoals dat in het jargon heet. De (Vlaamse) Boekenbank.be heeft dat begrepen en promoot het Vlaamse boek door geregeld gratis enkele hoofdstukken uit een boek als voorpublicatie op zijn website te publiceren en dat via de media bekend te maken. De Boekenbank maakt het zichzelf daarbij niet gemakkelijk. Ze kiest voor een mix van bekende en onbekende auteurs. De Vlaamse uitgevers pikken daar gretig op in, want het werkt. In Nederland heeft uitgeverij Contact dat al mogen ervaren door enige tijd een boek van Renate Dorrestein gratis op het net te zetten. Hoewel het een boek was over zo’n saai onderwerp als (leren) schrijven, werd het een bestseller. Ook Lannoo heeft vorig jaar met succes een boek van Hugo de Ridder gepromoot via een tijdelijke gratis distributie op het net. Stephan Sanders pakt het dan weer anders aan. Deze Nederlandse auteur schrijft elke week een hoofdstuk op zijn website van een roman die pas in januari in papieren vorm zal verschijnen. Lezers mogen hun kritiek spuien en kunnen het ontstaansproces van Liefde is voor vrouwen via zijn site meemaken. Big Brother voor literaire voyeurs dus. Media-aandacht zat en verkoop verzekerd. Op dit punt lijkt de oude economie vooral te profiteren van de nieuwe economie.
    De boekhandel is dus nog lang niet uitgeteld, maar hij zal zich moeten aanpassen, zoals ook de uitgevers flexibel zullen moeten reageren op alle nieuwe ontwikkelingen. Een mooi voorbeeld is de aanpak van megaboekhandel Donner in Rotterdam. Daar kun je vandaag al leesmachientjes kopen. Donner gaat bovendien een vracht eBookman-toestellen inslaan, omdat je daarmee zowat alle formats van een e-book kunt lezen. Ook FNAC en de Standaardboekhandelketen zullen op vijf plaatsen de eBookman te koop aanbieden, de laatste in de vijf grootste winkels van Vlanderen. Vanaf januari 2001 zul je bij Donner zelfs boeken die niet meer door de uitgever leverbaar zijn tegen betaling kunnen downloaden. Of als print on demand (pod) bestellen. Donner werkt daarvoor samen met Meulenhoff. Dat uitgeefconcern wil vanaf volgend jaar zelf ook via zijn eigen website boeken op bestelling van de klant drukken. En ook Centraal Boekhuis en drukkerij Wöhrmann hebben de handen in elkaar geslagen. Ze starten vanaf januari 2001 met wat ze noemen Boek op verzoek. In Boekblad zei Gerard Paardekooper, directeur van Wöhrmann: "Uitgevers moeten leren anders te produceren. In plaats van drieduizend exemplaren moeten ze er tweeduizend drukken en daarna porties in pod aanleveren."
    Print on demand bestaat al een tijdje in Amerika. Het werd er gepromoot door Barnes & Noble dat daarvoor samenwerkt met Lightningsource dat sinds 1997 al zo’n 15.000 boeken van meer dan 700 uitgevers heeft gedigitaliseerd. Het drukt zoveel exemplaren van een boek als er klanten naar vragen. Het feit dat een boek, dankzij digitalisering, eeuwig leverbaar blijft, is in cultureel opzicht alleen maar toe te juichen. De kans dat uitgevers zelf de distributie en de verkoop, althans voor een stuk, in handen nemen, groeit daardoor zienderogen. In Amerika verkopen de meeste uitgevers hun boeken (ook) rechtstreeks via hun website en dat staat er ook bij ons aan te komen. De Veen-groep,de tweede grootste speler op de Nederlandse markt, wil de site van zijn uitgeverijen, Boekenwereld.nl, in die zin herstructureren. Aangezien dat zeer gevoelig ligt bij de boekhandel, wordt als doekje voor het bloeden plichtmatig de vermelding gepubliceerd dat de boeken ook bij de boekhandel te vinden zijn. Alsof een lezer dat niet weet.

Napster voor boeken

En hoe moet het verder met de traditionele uitgever? Zelfs het allerergste wat uitgevers boven het hoofd hangt, een soort Napster voor boeken, hoeft nog geen doemscenario te zijn. Ook daar wordt in de Verenigde Staten al angstig over gespeculeerd. Precies zoals er via het net gratis muziek én films worden verdeeld, kunnen ook boeken zonder respect voor het copyright verspreid worden in cyberspace of desnoods zelfs gekraakt (zoals met Riding the Bullet van Stephen King gebeurd is). Napster is intussen wel door Bertelsmann opgekocht, maar soortgelijke sites zoals Gnutella.com en Freenet.com blijven actief. De evolutie van gratis verspreiding van culturele goederen zal zich op alle fronten doorzetten, ook voor boeken. Karl van den Broeck schreef over die ontwikkeling in De Morgen misschien wel de meest intelligente, want minst verkrampte commentaar, naar aanleiding van het Napster-proces: ‘Binnenkort loopt iedereen rond met een draagbaar multifunctioneel toestel waarmee je zowel muziek als films kunt afspelen als boeken op kunt lezen.’ Hoe je het ook draait of keert, dat is de toekomst, of beter: een deel van de toekomst. Want net zoals mensen graag een film in een donkere zaal willen blijven zien, zullen mensen met een boekje in een hoekje willen zitten. Maar zelfs als de voorspelling van Van den Broeck de hele toekomst wordt, dan nog is dit geen ramp voor boekhandel en uitgeverij. Ook elektronische boeken moeten worden vormgegeven en geredigeerd, ook e-books kunnen er alleen maar bij winnen als ze door een uitgever gefilterd, geselecteerd en gepromoot worden. Het bestaan van digitale zelfhulpgroepen voor schrijvers als XLibris is daar niet echt een alternatief voor. En wat de boekhandel betreft: uit onderzoek blijkt dat uitgerekend de jongelui die gratis muziek aftapten bij Napster tegelijk de grootste cd-kopers waren. De reden is niet ver te zoeken: hoe intenser mensen met hun hobby bezig zijn, hoe meer ze eraan spenderen. Als ik op mijn eigen koopgedrag af mag gaan, is dat voor het boekenvak niet anders. Sinds het internet en het e-book bestaan, heb ik nog nooit zoveel boeken gekocht en ik was al een veelvraat. Zelfs mijn omgang met het artikel van Epstein illustreert dat. Hoewel ik zijn eerste artikel al (deels) op scherm gelezen had én helemaal in een geprinte versie, heb ik toch nog het nummer van The New York Review of Books gekocht. Zo werkt het (ook).

Brave new e-books

Om alle verwarring te voorkomen: de term e-book heeft verschillende betekenissen. Het woord kan verwijzen naar het digitale formaat waarin de tekst staat - en momenteel worden er verschillende formats gehanteerd - en naar de gedigitaliseerde tekst zelf. Een e-book is in het laatste geval synoniem van een elektronisch boek. De term slaat echter ook op het apparaat, waarmee je boeken en teksten kunt lezen die je via je pc of de telefoon downloadt. Die drievoudige betekenis leidt vaak tot Babylonische spraakverwarring. Dat was duidelijk bij de uitreiking van de allereerste Ebook Awards op de Frankfurter Buchmesse dit jaar. Bij de genomineerde auteurs waren hooguit 2 boeken van de 11 afkomstig van kleine onafhankelijke elektronische uitgevers. Het leeuwendeel betrof boeken van de grote Newyorkse concerns die hun hardcovers ook als e-book op de markt hadden gebracht. Vandaar dat er bekende auteurs als Zadie Smith en Michel Houellebecq (gedigitaliseerd door de Franse e-uitgever 00h00.com) genomineerd waren. De kleine e-uitgevers hadden het nakijken en vloekten hardop. Ze vonden dat hun pionierswerk niet naar waarde werd geschat en dat de kapitaalkrachtige holdings ten onrechte met het mooie geld gingen lopen. De hele prijzenkermis werd als een machtsgreep van Microsoft bestempeld. Het uitstekende Amerikaanse internetmagazine, Salon.com, had het zelfs over The E-book Wars. Dat was niet eens overdreven. Het protest was niet zomaar een oprisping van slechte verliezers, het ging om ongemeen felle reacties van inmiddels zeer gerespecteerde e-uitgeverijen als Hard Shell Word Factory, Bookmice.com, 1stBooks Library, Wordbeams, Dead End Street Publications, Online Originals en zo meer. Toch haspelden deze onafhankelijke uitgevers het een en ander door elkaar. Zo’n prijs bekroont natuurlijk de pure literaire kwaliteit van een elektronisch boek - en die is dezelfde als die van een papieren boek - en niet de status, de pionierszin of de inzet van de uitgever voor het nieuwe medium. Desondanks waren de furieuze onafhankelijke e-uitgevers niet te stoppen. Ze hebben meteen een eigen prijs in het leven geroepen: The Independent Ebook Award. In de jury zal geen enkele vertegenwoordiger van de grote traditionele uitgeefconcerns zetelen. Deze guerrilla zegt iets over de grote financiële belangen die op het spel staan. Volgens een rapport van Pricewaterhouse Coopers, geciteerd in Publishers Weekly van 18 september 2000, zal tegen het jaar 2004 26% van de hele omzet van het boekbedrijf uit elektronische boeken komen en daarmee wordt bedoeld: e-books, pod-titels, en teksten die van het net worden geplukt. Het bedrag dat boekverkopers aan elektronische boeken besteden zou van $367 miljoen in 2000 explosief groeien tot $5.4 biljoen in 2004.

Microsoft of Adobe?

Of we het nu leuk vinden of niet, het elektronische boek gaat de wereld veroveren, zeker nu Microsoft zich in de race heeft gegooid en er zwaar geld in pompt. Ook dat was duidelijk te merken bij de uitreiking van de Ebook Awards in Frankfurt. Behalve dat deze feestelijkheid rijkelijk geolied werd met Amerikaanse verkooppraatjes, uitgelezen Franse wijnen en een gratis champagnereceptie, werd er genereus met geld gegooid. De eerste prijs bedroeg niet minder dan $100. 000 (4,8 miljoen Belgische frank), de vijf andere bekroningen kregen elk zo’n half miljoen frank. Sponsors van dit evenement waren Rocket eBook, Softbook, Glassbook - allemaal producenten van een leesapparaat - maar in de allereerste plaats Microsoft en aanverwante bedrijven. De reden van de gigantische sponsoring door Microsoft van deze Ebook Award is niet ver te zoeken. Het heeft dit jaar de Microsoft Reader, met ClearType, gelanceerd, een softwareprogramma dat je gratis kunt downloaden van het net op je pc, laptop, pocket-pc of ander multimediaal apparaatje zoals Palmtop. De Reader maakt het lezen op scherm nog veel aangenamer dan bijvoorbeeld het Rocket eBook-format. De letters zijn veel scherper, de typografie is van een hoge kwaliteit en je kunt de grootte van de letter bepalen. Microsoft is van plan om dit programma gratis bij al zijn nieuwe softwarepakketten te leveren, zoals het nu al doet met Internet Explorer en Outlook Express. Microsoft probeert het gebruik van zijn nieuwe leessoftware er echt in te rammen. Het heeft voor zijn Reader akkoorden gesloten met Barnes & Noble en Amazon, zodat elke MS-gebruiker van die sites boeken kan downloaden in Microsoft Reader. Elke download van een boek in het MR-programma doet de kassa rinkelen voor Bill Gates. Ook de eBookman, van Franklin Electronic Publishers, zal ermee uitgerust zijn. Franklin is een specialist in elektronische agenda’s, organizers, woordenboeken en spellingcheckers. De eBookman wordt in februari tegelijk in de V.S. en in Europa gelanceerd. Franklin won op de Frankfurter Buchmesse niet toevallig de Award voor de beste technologie - een prijs die zoals gezegd zwaar gesponsord is door Microsoft.
    Adobe, dat met zijn Acrobat Reader helemaal toegespitst is op het PDF-format, het standaardformaat voor elektronische teksten, en lange tijd de belangrijkste speler op het vlak van leesprogramma’s was, is in alle staten omdat Microsoft zijn Reader gratis dumpt. Het heeft hals over kop Glassbook gekocht en het op een akkoordje gegooid met Barnes & Noble om e-boeken ook in PDF te leveren. Wie eerst komt, eerst maalt. Het digitale kortverhaal van Forsyth was bijvoorbeeld aanvankelijk alleen in de Microsoft Reader te downloaden, terwijl Orpheus Emerged, een nooit eerder gepubliceerd jeugdwerk van Jack Kerouac, nu als e-book exclusief in het Glassbook-formaat te koop is. Ook op dit vlak is de strijd dus in alle hevigheid losgebarsten. Iedere firma wil immers zijn leesformat aan het publiek opdringen. Het is gewoon een kwestie van overleven. E-uitgevers zijn daardoor verplicht om hun elektronische boeken in verschillen formats aan te bieden. Wie de slag zal winnen is moeilijk voorspelbaar. De Microsoft Reader is erg gebruiksvriendelijke software voor uiteenlopende apparaten, het Rocket eBook is een exclusief en dus beperkt leestoestel en de Acrobat Reader dient (voorlopig) alleen voor pc of laptop, niet meteen de beste media om boeken op te lezen. Misschien wordt de winnaar wel een multifunctioneel toestel zoals de aangekondigde eBookman, die je zowel van Microsoft Reader als Acrobat Reader kunt voorzien. Of met E-inkt vullen, want er wordt voortdurend gezocht om de leesbaarheidsgraad van deze toestellen te verhogen en men verwacht in de toekomst veel van elektronische inkt. Hoe dan ook, ik kan me moeilijk voorstellen dat mensen morgen zullen rondhuppelen met een batterij machientjes in de zakken: een walkman, een gameboy, een gsm, een leestoestel én een elektronische agenda.

Elektronische goldrush

Iedereen die wilde kon op de Buchmesse dit jaar eigenhandig een e-book testen. Er was de nieuwste versie van het Rocket-eBook - dat pas in december op de markt wordt gebracht in de Verenigde Staten en in de zomer van volgend jaar in Europa - en er was ook het duurdere (ook al nieuwe) Softbook, maar dat heeft dan ook een full colour scherm. Zelfs die informatie klopt al niet meer, zo snel evolueert alles. Beide toestellen heten nu kortweg eBook. De twee producenten werden onlangs opgekocht door Gemstar en die wil van de oude namen af. Als merknaam begint het woord eBook dus aan een vierde leven.
    Ook wat leesapparatuur betreft, vormt de oceaan geen onoverbrugbare kloof meer. In Duitsland is het Rocket-eBook al in de handel, onder meer bij Bol (Bertelsmann on line) en bij ons is het te koop via ebook.nl. en Boeknet.nl. Eind 2000 wordt zoals gezegd de eBookman van Franklin in de Benelux gelanceerd en daarnaast komt het vrij jonge Cytale uit Frankrijk eind dit jaar met een eigen Europees e-book, de Cybook.
    Andere fenomenen bewijzen eveneens dat digitaal publiceren en lezen niet meer af te remmen zijn. Op diezelfde Frankfurter Buchmesse stonden firma’s die met zogenaamde content bezig zijn zoals Contentgate. Andere bedrijven zoals Versaware, XLibris of het Nederlandse Gopher Publishers probeerden er hun expertise inzake e-publishing aan de man te brengen. Ze leveren uitgevers of auteurs alle mogelijke bijstand om elektronische boeken te maken: van een e-book tot print on demand. Ook het Nederlandse Boekberg en het Vlaamse Zeno specialiseren zich daarin. Zeker zo belangrijk zijn bedrijven die beveiligingssystemen voor teksten aanbieden, zoals Contentguard, Softlock, Netlibrary of Reciprocal dat gespecialiseerd is in digitale auteursrechten. Veiligheid blijft een heikel punt voor de verspreiding van het elektronische boek. Hoewel elektronische boeken meer en meer gratis of voor een prikje zullen verschijnen, kan een e-uitgever zich niet veroorloven nieuwe bestsellers te verkopen die kunnen gekopieerd worden of gekraakt. Maar een heus veilige codering van teksten, ontoegankelijk voor hackers, bestaat nog niet. Piraterij blijft een ernstig risico in de e-business. Maar er wordt aan gesleuteld. Het grootste project op dit punt is tot dusver ebrary.com, waarin grote uitgeverijen als Random House, Pearson en The McGraw-Hill Companies zwaar geïnvesteerd hebben. Ebrary is het eerste bedrijf dat copyrightbescherming koppelt aan volledige tekstresearch en een haast onuitputtelijk boekenbestand. Je kunt de hele tekst lezen op scherm (en hem ook doorzoeken), maar je kunt hem niet afdrukken of kopiëren. Wie na raadpleging het boek echt wil, moet betalen. Dat gaat al de goede kant uit.
    Er zijn nog andere hinderpalen. De exclusieve leesapparaten zijn vrij duur. Het nieuwe Rocket eBook kost zo’n $300 en het Softbook zelfs $700 dollar. Ook de eBookman zou tussen de negen- en de dertienduizend frank gaan kosten. Je mag er dan wel tot 50 digitale boeken in kunnen opslaan, het blijft een luxueus hebbeding. Bovendien betaal je bij de sites waar je content kunt kopen zoals Barnes & Noble, Amazon of Powells voor een nieuw elektronisch boek nog altijd even veel als voor een papieren hardcover. Logisch is dat niet, maar de e-uitgevers verdedigen hun winkel door erop te wijzen dat ze de markt van het papieren boek niet op enkele dagen willen doen instorten, dat de initiële investering in het digitaliseren van boeken hopen geld opslorpt en dat de auteurshonoraria veel hoger liggen dan de gemiddelde 10% bij een normaal boek. Random House heeft al aangekondigd dat zijn auteurs 50% van de boekhandelsprijs zullen ontvangen. Dat is zowat het hoogste auteurshonorarium in e-publishing. Dat alles maakt dat op dit moment het elektronisch boek nog maar bescheiden cijfers kan voorleggen, al halen sommige titels al meer dan 5000 exemplaren. Het record bedraagt momenteel meer dan 20.000 verkochte exemplaren. Hard Shell Word Factory zou volgens The New York Times zo’n 6.000 elektronische boeken per maand verkopen. Het gaat om The Best Laid Plans van Leta Childes, uitgegeven door Diskus Publishing. Het succes van het e-bookaanbod zit hem hoofdzakelijk in de breedte. Memoware.com biedt alleen al voor Palm readers 6000 titels aan en eserver.org heeft een archief van 30.000 e-books. Dat er ook bij ons groei in zit, bleek uit een mededeling van Ebook.nl, waar je onder meer Max Havelaar, de Statenbijbel en De Kleine Johannes en enkele nieuwe boeken als De Piranha Economie gratis kunt downloaden. Begin oktober stond in de nieuwsbrief van Ebook.nl: ‘Sinds 1 april 2000 zijn er maar liefst 4000 bestanden gedownload. De laatste weken neemt dat aantal met zo’n 100 per dag toe.’ Ebook.nl kondigt nog nieuwe elektronische boeken aan en is voortdurend op zoek naar auteurs die niet meer leverbare boeken kosteloos willen laten digitaliseren, zodat ze weer elektronisch beschikbaar zijn.

E-book of treebook?

De discussie over het elektronische boek wordt doorgaans bevuild door een verkeerde voorstelling van zaken. Het e-Book wordt graag radicaal tegenover het papieren boek geplaatst. Het traditionele boek wordt tegelijk gezien als de sleutel tot en de bewaarder van de westerse cultuur. Vanuit die optiek zou het natuurlijk een ramp dat het boek verdwijnt. Het roept ondergangsvisioenen op waar velen zich niet lekker bij voelen. Maar de vraag of het traditionele boek zal verdwijnen is naast de kwestie. Ze moet worden afgedaan als goedkoop journalistiek bladvulsel of geouwehoer onder doemdenkers. Het gaat primair om de tekst. Door welk medium de inhoud van een boek gepresenteerd en verspreid wordt heeft in wezen weinig met de essentie van onze (woord)cultuur te maken. Vroeger lazen we teksten op perkament of een kleitablet. En ook een wiegendruk was niet bepaald handig in bed, op strand of op de bank.
    De mens heeft echter altijd al de neiging gehad om technologieën te bedenken die het hem fysiek almaar eenvoudiger maken. Dat is ook zo op het vlak van de lectuur. De opsomming van daarnet illustreert dat. Het is ook af te lezen aan de geschiedenis van de typografie. Die heeft altijd in het teken gestaan van een grotere leesbaarheid - de eerste gedrukte letters zijn (althans in onze moderne ogen) vrijwel niet te spellen. De huidige digitalisering is daar een vervolg op. Ze staat evenzeer in functie van een grotere leesvriendelijkheid, ook al is nog niet alles koek en ei. Mede door deze manco’s zal het boek nog wel een tijd overleven, misschien zelfs nog enkele eeuwen, al blijft dit koffiedikkijkerij. Ondanks alle pessimistische voorspellingen die elkaar in razend tempo hebben opgevolgd, bestaan ook kranten, radio en tv nog altijd in volle glorie.
    Als er zich al een conclusie opdringt, dan is het de volgende. We moeten gewoon leren wennen aan het idee dat een boek meer kan zijn dan een hoop bedrukt papier met twee kartonnetjes eromheen. Los van alle hype bekeken is het elektronische boek een additioneel medium. Het komt naast en bovenop het traditionele boek. De International Herald Tribune schreef onlangs: ‘Wie zijn neus optrok bij het idee dat mensen op computers of andere elektronische apparaten ooit boeken zouden lezen, zullen die woorden snel moeten inslikken.’ Het is een terechte opmerking. Net zoals je muziek kunt beluisteren in een zaal, op de radio, met een walkman of via een cd-speler, zullen we morgen boeken lezen in een papieren versie, op een laptop, op een multimediatoestel of via een speciaal leesapparaat. De leescultuur zelf kan er alleen maar bij winnen.

(c) Leo de Haes