* * *

De Renaissance is erg op taal gericht geweest, al vanaf het allereerste begin bij Dante en zijn De vulgari eloquentiae. Vertalingen, spellingregelingen, grammatica’s, woordenboeken, taalonderwijs, op al deze vlakken heeft de Renaissance grote veranderingen, nieuwe inzichten en rijke bloei gebracht. De Renaissance had iets met taal.

Misschien wel de meest karakteristieke vrucht van dit alles waren de verschillende Europese standaardtalen. Onze standaardtalen zijn een product van deze cultuur die men veelal bij Dante laat beginnen en die vanaf de 16de eeuw vleugels krijgt. Zonder overdrijving mag men zeggen dat de standaardtalen het maaksel zijn van de grammaticus van die tijd. Hij deed dat niet alleen; hij werd trouw terzijde gestaan door de tijdgenoten, de dichters en de vertalers, denk aan Vondel, denk aan Hooft, die evengoed taalbouwers genoemd mogen worden. Of in die hoedanigheid: grammatici.

Browning laat , anno 1855, de maker van de standaardtaal begraven. Is het vergezocht om te zeggen: en met de maker ook zijn maaksel?

* * *

Of Browning zich klaar bewust geweest is van juist wie hij laat begraven in de Funeral, anno 1855, zoals gezegd, dat weet ik niet. Hij zou een goede intuïtie gehad kunnen hebben. Maar cultuurhistorisch is dat van geen belang. Feit is dat precies in diezelfde periode de allereerste tekenen zijn aan te wijzen dat de taalcultuur van de Renaissance scheuren en barsten begint te vertonen. Feit is ook dat in het jaar waarin Browning zijn gedicht publiceert, ergens anders in Europa een historicus zit te schrijven aan een belangwekkend boek over de Renaissance, in feite het allereerste boek over de Renaissance, waarin voor het eerst die cultuurhistorische periode een naam krijgt en in de verf gezet wordt: Jacob Burckhardt, Die Cultur der Renaissance in Italien, verschenen in 1860.

Burckhardt zegt helaas weinig over taal. Intussen weten we, na bijna 150 jaar Renaissance-onderzoek, heel wat meer over die tijd. We weten nu dat taal een van de centrale pijlers van de Renaissance was, en dat men in de 16de t/m de 19de eeuw een nogal specifieke kijk op taal ontwikkelde. Met onder andere het idee dat geschreven taal superieur is aan gesproken taal, en met een verkaveling van het oorspronkelijke linguïstische continuüm tot nationale standaardtalen. Dat had verregaande consequenties voor bijvoorbeeld de spelling, voor het taalonderwijs, voor vertalen, voor normen en waarden bij het lezen en schrijven, kortom voor de hele taalcultuur. In aanzienlijke mate is dit trouwens nog steeds de taalcultuur van onze dagen.

Maar niet meer helemaal. Wij groeien ervan weg. En de eerste tekenen dat deze taalcultuur van de Renaissance ten einde loopt zijn al waar te nemen rond 1860. In de jaren dat Burckhardt schrijft aan zijn beroemd geworden boek, zijn er ook de eersten die openlijk beginnen te twijfelen of geschreven taal wel echt superieur is aan gesproken taal (Taco Roorda, 1855), of die expliciet zeggen dat taal een continuüm is en dat er geen grenzen tussen talen zijn (Johannes Schmidt 1872; Georg Wenker 1876), Aan de standaardtalen van rond 1860 is het nog niet meteen te merken, de normatieve ingesteldheid bereikt in die jaren zelfs haar hoogtepunt, maar ondertussen is de twijfel aan hun fundamenten reeds begonnen.

* * *

Het duurt nog honderd jaar voordat de taalcultuur van de Renaissance werkelijk begint af te brokkelen, rond 1970. Maar van dan af gaan de veranderingen dan ook snel. Veranderingen in het taalonderwijs, marginalisering van Latijn als schoolvak, groeiende problemen met de spellingprincipes van de voorbije eeuwen, klachten over ‘ontlezing’ (maar niemand weet of ze gerechtvaardigd zijn), grotere tolerantie tegenover regionale en sociale varianten van de taal. En misschien wel het meest opvallende: de standaardtaal, dat pronkstuk van de Renaissance, verliest haar voetstuk. En middenin deze draaikolk komt het internet opzetten, dat leidt tot compleet nieuwe manieren van lezen, schrijven en publiceren. Het boek, vijfhonderd jaar de onbetwiste marktleider voor opslag en verspreiding van kennis en informatie, krijgt voor het eerst serieuze concurrentie. In enkele decennia verandert er op het gebied van taal meer dan in eeuwen daarvoor. Het begin van het einde van de oude taalcultuur ligt rond 1860; en vanaf 1970 treedt de slotfase in, die overigens op dit moment nog lang niet voltooid is. Het wordt nog niet algemeen beseft dat we het weldra zonder standaardtaal zullen moeten stellen. De meningen zijn overigens nu al sterk verdeeld: onheilsprofeten en doemdenkers staan tegenover onbekommerde optimisten.

* * *

En de dichters? Waar staan de dichters in dit alles? In de Renaissance-periode waren ze veelal bondgenoot en partijganger van de overige taalbouwers. Kinderen van hun tijd. Ik noemde al Vondel en Hooft, maar er zouden vele anderen te noemen zijn. De standaardtaal is ook voor hen middel en ideaal tegelijk.

Wat gebeurt er als er twijfel komt aan die standaardtaal? Als de standaardtaal misschien toch niet juist dat is wat ervan verwacht wordt, of wat je zou willen? Opnieuw zijn de dichters net als iedereen kind van hun tijd. Sommigen gaan in de verdediging en pleiten voor het goed recht, ja voor de noodzaak van verdediging van die standaardtaal. Anderen gooien het bijltje erbij neer, zoals Rimbaud in 1876, die ermee stopt en wapensmokkelaar wordt in Afrika.